16Χαρούμενα πρόσωπα, χιλιάδες νέοι άνθρωποι με βιολιά και φλογέρες στα χέρια, και προπαντός χορός, παντού χορός! Αυτές οι εικόνες δεν προέρχονται από κάποιο μακρινό παρελθόν. Έτσι γιόρτασαν οι Ούγγροι στη Βουδαπέστη τα τριαντάχρονα των Táncház! Αυτό το τόσο δυνατό συστατικό στην κουλτούρα των Μαγυάρων, που γεννήθηκε πριν από 30 ακριβώς χρόνια (Μάιο του 1972) και διατηρείται ακόμη ολοζώντανο στην πολιτιστική τους έκφραση. Ολοζώντανο σημαίνει πως δεν αγιοποιήθηκε για να εξιστορείται σαν «βαριά» κληρονομιά, αλλά διαδόθηκε από στόμα σε στόμα, από χέρι σε χέρι, από ψυχή σε ψυχή.
Το Παραδούναι και λαβείν βρέθηκε στη Βουδαπέστη για να εξερευνήσει το φαινόμενο των Táncház, να διερευνήσει τους λόγους για τους οποίους παραμένει τόσο αγαπητό ακόμη και σε μικρά παιδάκια στις ημέρες του 2011 και να ερευνήσει μαζί με τους πρωταγωνιστές του κινήματος ποια είναι η θέση του στη σύγχρονη πραγματικότητα, 30 χρόνια μετά την πρώτη διοργάνωσή του!

 

1Καταρχάς, τα Táncház είναι σε ελεύθερη μετάφραση «σπίτια χορού». Εκεί μαζεύονταν -αυθόρμητα- αρχικά ομάδες Ούγγρων μουσικών και ερευνητών και αργότερα ένα όλο και μεγαλύτερο πλήθος νέων, από τις αρχές της δεκαετίας του ’70, σε μία κίνηση (και) με πολιτικά χαρακτηριστικά, αφού έτσι εκδήλωναν αντίσταση προς το φιλοσοβιετικό κομμουνιστικό καθεστώς με το να οικειοποιηθούν μια βαθιά μαγυάρικη πολιτιστική κληρονομιά. Αναζητούσαν τις ίδιες τους τις ρίζες μέσω χορού και της μουσικής ενός… παράξενου, αλλά πολύ ελκυστικού πολιτισμού, της περιοχής της Τρανσυλβανίας, όπου ζουν αυτόχθονες πληθυσμοί Μαγυάρων.

4Όχι τυχαία. Η κουλτούρα αυτή ανήκει στην πολύ πρώιμη περίοδο της ευρωπαϊκής παρουσίας των Ούγγρων και διατηρεί ατόφια τα περισσότερα από τα στοιχεία που συνδέουν το νομαδικό παρελθόν των -προερχόμενων από τα Ουράλια- Μαγυάρων, που ήταν γητευτές αλόγων και πολεμιστές, με τη μετέπειτα μόνιμη εγκατάστασή τους στις όχθες του Δούναβη και τον εκχριστιανισμό τους από τον θρυλικό βασιλιά, István (997-1038 μ.Χ.).

Τα ίχνη αυτού του πολιτισμού είχαν καλυφθεί με το πέρασμα των αιώνων, καθώς ο χριστιανισμός έστρεφε το βλέμμα της Ουγγαρίας προς την κεντρική Ευρώπη, ενώ αργότερα -ως μέλος της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας- η χώρα απέκτησε ακόμη πιο κοσμικό χαρακτήρα και ηγεμονικό ρόλο.
Οι Ούγγροι αφέθηκαν στη μαγεία της κλασικής μουσικής, ανέδειξαν μεγάλες προσωπικότητες του χώρου (π.χ. τον Ferenc Liszt) και λησμόνησαν τον συνδετικό κρίκο με το παρελθόν τους.

 

 

6Αυτός που άλλαξε τα δεδομένα ήταν μία από τις μεγαλύτερες σύγχρονες προσωπικότητες της ευρωπαϊκής και παγκόσμιας κλασικής μουσικής. Ο λόγος για τον Béla Viktor János Bartók. Ο εμβληματικός συνθέτης και ιδιοφυής μουσικός βρέθηκε προ τεράστιας έκπληξης όταν ανακάλυψε το βάθος και τον πλούτο της μουσικής παράδοσης των Καρπαθίων και της περιοχής κοντά στα σύνορα της Μολδαβίας. Δηλαδή της περιοχής όπου κατοικούν (και) οι Csángó, μία από τις ελάχιστες φυλές που διατηρούν τόσο ανόθευτα τον παλαιό πολιτισμό τους μέχρι σήμερα, νιώθοντας αυτάρκεις με ό,τι έχουν πορευτεί για αιώνες!

Ο Béla Bartók μαζί με τον καλό του φίλο και σύντροφο στις έρευνές του, Zoltán Kodály, «σάρωσαν» την περιοχή (κατηφόρισαν και προς τα Βαλκάνια, φτάνοντας μέχρι τα βάθη της Τουρκίας), συνέλεξαν όσο περισσότερο υλικό ήταν δυνατό και το παρουσίασαν στο εκλεπτυσμένο κοινό της Βουδαπέστης, που έμεινε έκθαμβο από την πολυχρωμία και την ομορφιά μίας μουσικής ολοδικής τους! Το κουτί της Πανδώρας είχε μόλις ανοίξει…

 

 

7Για να φτάσουμε, όμως, μέχρι την άνθηση των Táncház, χρειάστηκε η συμβολή δύο πολύ σημαντικών ανθρώπων για την εξέλιξη της ιστορίας. Του Zoltán Kallós και του György Martin. Ο Zoltán Kallós, ακμαιότατος και ενεργός ακόμη σήμερα, λίγο μετά τα 80 του χρόνια (!) μετράει ήδη 7 δεκαετίες εργασίας πάνω στην έρευνα, συλλογή και διάσωση φολκ μουσικής από το χωριό Kolozsvár, από όπου κατάγεται, και τη γύρω περιοχή. Επί χρόνια, ο Kallós συγκέντρωνε κάθε αντικείμενο, αρχείο ή ντοκουμέντο που αφορούσε τον λαϊκό πολιτισμό, με κίνδυνο της ίδιας της ζωής του, αφού οι ρουμανικές αρχές ασφάλειας και η μυστική αστυνομία του καθεστώτος θεωρούσαν προδοτική πράξη την εξαγωγή οποιουδήποτε πολιτιστικού στοιχείου, ειδικά προς την Ουγγαρία.

Η περιοχή, άλλωστε, αποτελούσε ανέκαθεν σημείο τριβής για τις δύο χώρες. Η Ουγγαρία κατείχε τα επίμαχα εδάφη της Τρανσυλβανίας επί 1.000 χρόνια, αλλά αναγκάστηκε να τα παραχωρήσει μετά Συνθήκη του Τριανόν, το 1920. Ο ουγγρικός πληθυσμός, όμως, παρέμεινε εκεί, στις εστίες και τα χωριά του.

 

8Ο Zoltán Kallós κατέφυγε στη μέθοδο τις διαρκούς μετακίνησης για να αποφύγει τη σύλληψη και τις επώδυνες συνέπειες. Πήγαινε μία στο χωριό του, μία σε διπλανό χωριό και την παράλλη περνούσε τα σύνορα με τη Μολδαβία και έμενε εκεί σε σπίτια φίλων μέχρι να περάσει η «μπόρα».

Η προσφορά του τεράστια. Διέσωσε και παρέδωσε στην Ακαδημία Τεχνών της Βουδαπέστης 14.000 τραγούδια (!), ενώ διέδωσε το υλικό του και σε ανθρώπους όπως ο Ferenc Sebő, οι Muzsikás και η Márta Sebestyén. Σήμερα, το πατρικό σπίτι του Kallós είναι ένα εντυπωσιακό μουσείο φολκ πολιτισμού της περιοχής της Cluj, και όχι μόνο. Αξίζει, πραγματικά, κανείς να ανατρέξει στο Διαδίκτυο και να αναζητήσει ένα εκπληκτικό ντοκιμαντέρ για το έργο και τη ζωή του Zoltán Kallós και των οικείων του, στη διεύθυνση http://www.imdb.com/video/wab/vi3499334425/.

 

9«Η Márta Sebestyén και όλοι οι άλλοι μουσικοί σεβάστηκαν πολύ το υλικό που τους παρέδωσα. Ήταν πολύ σημαντικό να διατηρηθεί αυτή η παράδοση.
Άλλωστε κι αυτή φρόντισε να κρατήσει εμάς ενωμένους σαν έθνος για εκατοντάδες χρόνια. Όλοι οι λαοί έχουν τη δική τους ξεχωριστή γλώσσα και μουσική, την κουλτούρα και τους χορούς τους. Ας αφήσουμε στην άκρη την πολιτική και ας αρχίσουμε τον χορό. Είναι καλύτερα έτσι. Το κίνημα των Tanshaz έκανε καλή δουλειά. Μόνο για χάρη του συλλέγω τραγούδια τα τελευταία 30 χρόνια, και ακόμη το κάνω», αναπόλησε ο Zoltán Kallós, όταν του ζητήσαμε να κάνει έναν μίνι απολογισμό.
Παράλληλα, ο κ. Kallós μάς τόνισε τα πολλά κοινά που έχουν τα τραγούδια των Csángós με την πεντατονία της Ηπείρου!
Ο György Martin, ερευνητής χορού και μουσικής, ήταν από τους στυλοβάτες των Táncház και από τους πρώτους που τόλμησαν… αποστολές, αρχικά στο χωριό Szék. Από αυτό το χωριό ξεκίνησαν στις αρχές του ’70 και οι υπόλοιποι νέοι μουσικοί την έρευνά τους.

 

 

11Ο Martin κατέγραψε και διέδωσε εκατοντάδες αυθεντικούς ουγγρικούς χορούς και η δική του εργασία υπήρξε θεμελιώδης λίθος για τα Táncház. Η έρευνά του έσωσε από την οριστική λήθη χορούς που μετέφεραν μαζί τους την ιστορία πολλών αιώνων και πλέον αποτελούν ολοζώντανη παράδοση για τις νεότερες γενιές. Αυτός, όμως, που θεωρείται από τους περισσότερους ο ιδρυτής των Táncház είναι ο Ferenc Sebő. Ήταν η ομάδα των μουσικών του, οι Sebő Ensemble, που τον Μάιο του 1972 οργάνωσαν στη Βουδαπέστη τα πρώτα Táncház, διέδωσαν την ομαδική σπουδή πάνω στους παραδοσιακούς χορούς, τα ολοήμερα και ολονύχτια «πάρτι» με «ζωντανή» -φυσικά- μουσική από τα χωριά της Τρανσυλβανίας και άλλων περιοχών, όπως η Τρανσδουναβία και η Μολδαβία.

 

12Πολύ γρήγορα, αυτές οι συγκεντρώσεις έγιναν εξαιρετικά δημοφιλείς. Όλοι οι νέοι της Βουδαπέστης ήθελαν να συμμετέχουν σε αυτές, εκδηλώνοντας αφενός την αντίδραση προς το καθεστώς, αφετέρου για να γνωρίσουν τον λαϊκό τους πολιτισμό διά ζώσης, αλλά και να φλερτάρουν. Ένας άγραφος «νόμος» των Táncház υπαγορεύει πως όταν ένα ζευγάρι ταιριάζει στον χορό πρέπει να συνεχίσει μέχρι… τελικής πτώσεως! Τα Táncház γνώρισαν μαζική αποδοχή, έγιναν ένα πραγματικό φαινόμενο και οι νέοι μουσικοί και χορευτές ξεχύθηκαν ακόμη και προς την ύπαιθρο για να διοργανώνουν τις συγκεντρώσεις τους. Το κίνημα έμοιαζε με ένα διαρκές Woodstock! Οπτικά ντοκουμέντα της εποχής δείχνουν νέους και νέες να χαίρονται όλη αυτή την εκπληκτική επαφή, που τους χάριζε ο χορός και η μουσική της παράδοσής του, σαν μια μεγάλη εσωτερική αναγέννηση και σαφώς σαν απόδραση από την καταπίεση της καθημερινότητας.

13«Από το ξεκίνημα τα Táncház είχαν πολύ μεγάλη επιτυχία. Ο νέος κόσμος ερχόταν γιατί εκεί μόνο μπορούσε να βρει φολκ. Πρώτο πρόβλημα ήταν απαγορευμένες από το καθεστώς μεγάλες συγκεντρώσεις ατόμων. Ήταν πολιτικό θέμα, αλλά κυρίως τελείως ανθρώπινο ζητούμενο «γιατί να μην χορεύουμε»; Οι παλιότεροι μάς έλεγαν πως μπορούμε να συγκεντρωνόμαστε μόνο σε κλειστό, περιορισμένο κύκλο, όμως ο κύκλος άρχισε να μαζεύει τόσα πολλά άτομα, που ήταν αδύνατον να τον κρατήσουμε κλειστό!  Έπρεπε πρώτα εμείς οι ίδιοι να μάθουμε τους χορούς από το Szék και τα άλλα χωριά, για να τους δείχνουμε και στους άλλους. Βοήθησε σε αυτό πολύ ο György Martin. Μας έλεγε ότι αυτό που ξεκίνησε είναι πανέμορφο, αλλά πρέπει να το κάνουμε όπως του πρέπει, σωστά, και να το σεβαστούμε. Κάποια στιγμή το κίνημα χωρίστηκε σε δύο μέρη.  Το ένα θέλησε να κάνει κάτι πιο ποπ, με πιο απλουστευμένο τρόπο. Πολύ γρήγορα έσβησε.

15

2Ο Martin είχε απόλυτο δίκιο. Ο αντίλογος λέει πως πρέπει να κατεβάσεις το επίπεδο τηςτέχνης σου για να γίνει κατανοητό από τη μάζα. Τα 30 χρόνια των Táncház αποδεικνύουν το αντίθετο. Το κίνημα στηρίχθηκε σε πολύ υψηλές αξίες και αισθητική επί 30 χρόνια και βρίσκεται ακόμη στο ίδιο υψηλό επίπεδο. Οι προγενέστεροι συνέλεγαν το υλικό, έφτιαξαν ένα σύστημα (μέθοδος Kodály) και μας παρέδωσαν έτοιμη δουλειά. Σε εμάς απέμενε να την προωθήσουμε. Γι’ αυτό ήταν τόσο επιτυχημένο το μομέντουμ. Ήταν η ώρα για τη μεθοδολογία και την παραδοσιακή μουσική να συνεργαστούν και να δώσουν αυτό το έναυσμα στον κόσμο, να εκφραστεί. Τα Táncház μάς άνοιξαν τις πύλες για να γνωρίσουμε τον πολιτισμό μας. Όχι μόνο τη μουσική, αλλά και την ποίηση της πατρίδας μας. Μας άνοιξαν, όμως, και πύλες άλλων πολιτισμών. Γιατί η μουσική μας έχει επιρροές και στοιχεία και από τα Βαλκάνια. Προσωπικά, πολύ συχνά καταπιάνομαι με παλιά ελληνικά ποιήματα. Έχουμε κι εμείς εδώ το εξάμετρο στην παλιά μας ποίηση. Είναι κατάλοιπο των Ρωμαίων, οι οποίοι όμως το πήραν από τους αρχαίους Έλληνες», ανιστορεί για το Παραδούναι και λαβείν ο Ferenc Sebő.

1819Σε μία δεύτερη ανάγνωση, οι Sebő Ensemble ήταν ένα πολύ σημαντικό γκρουπ διότι είχαν στη σύνθεσή τους δύο πολύ σημαντικές προσωπικότητες, σε νεαρή τότε ηλικία, που πολύ σύντομα άφησαν ανεξίτηλη τη σφραγίδα τους στη μουσική της Ουγγαρίας. Ο Ferenc Sebő δεν πίστευε στα μάτια και τα… αυτιά του όταν κάποια στιγμή του γνώρισαν μια κοπέλα 16 χρονών, που ήξερε να τραγουδάει… ακατέβατα και με ειδική προφορά ορεσίβιας, ηλικιωμένης γυναίκας 170 παραδοσιακά τραγούδια! Ήταν η Márta Sebestyén, που πολύ γρήγορα ξεχώρισε.
Αρχικά «έγραψε» πολύ σημαντικό υλικό μαζί με τους Muzsikás, αλλά οι δικές της πολυεπίπεδες αναζητήσεις τής απέφεραν ένα βραβείο Grammy, καθώς και την ερμηνεία για το Oscar μουσικής στην ταινία «Άγγλος ασθενής».

 

21Το τρ22αγούδι του σάουντρακ προέρχεται από τις καταγραφές της σε ένα χωριό στα βάθη της Τρανσυλβανίας. Τον τόπο που γοήτευε τη Márta Sebestyén από πολύ μικρή ηλικία. Λίγο μετά την εφηβεία της άρχισε να περνάει τα σύνορα της Ρουμανίας για να συναντήσει τον Kallós και έχει δεκάδες ανέκδοτες ιστορίες να διηγηθεί για εκείνη την εποχή. Όπως ότι μεταμφιεζόταν και φορούσε ρούχα των ντόπιων για να μην την αντιληφθεί η ρουμανική αστυνομία και στη συνέχεια κατέγραφε το υλικό στα… κενά των τραγουδιών μιας κασέτας πέραν πάσης υποψίας! Μόνο τυχαίο δεν είναι ότι η Márta Sebestyén έφτασε να τιμηθεί από τη χώρα ως Πρέσβειρα του Ουγγρικού Πολιτισμού!

 

26Μαζί με τη M24árta Sebestyén ήταν και ο Péter Éri, που από τους Sebő Ensemble, στη συνέχεια ενσωματώθηκαν στους Muzsikás. Από του πρωτοπόρους των Táncház, οι οποίοι από τα τέλη του ’70 διήνυσαν μεγάλη μουσικά πορεία και κατέθεσαν τεράστιας αξίας έργο για τον ουγγρικό πολιτισμό, και μάλιστα το 2008 βραβεύτηκαν για τον λόγο αυτό, αλλά και την προσφορά τους στη word music από το Womex. Εκ μέρους του γκρουπ έβαλαν τον επίλογο στο οδοιπορικό μας οι Dániel Hamar και Mihály Sipos, το κοντραμπάσο και το βιολί των Muzsikás…

 

28«Όλοι οι άνθρωποι έχουν ανάγκη να νιώσουν μέλη μίας κοινότητας. Είμαστε πλάσματα που δεν αντέχουν τη μοναξιά. Αυτή ακριβώς την ανάγκη εξυπηρετήσαμε τότε. Το να φέρουμε κοντά νέους ανθρώπους, να μοιραστούν ωραία συναισθήματα, χορό και μουσική. Σε μία δύσκολη εποχή, αυτό ήταν το πιο σημαντικό στοιχείο του κινήματος των Táncház.
Υπήρχε η ανάγκη στον κόσμο να νιώσει καλά. Αυτό ήταν το μυστικό που το έκανε τόσο δημοφιλές. Σε μία κοινωνία, όπως ήταν τότε αυτή της Βουδαπέστης, ήταν πολύ δύσκολο να διατηρήσεις ζωντανή και ενωμένη μία ομάδα ανθρώπων.

 

29Τα Táncház και η φολκ μουσική έφτιαξαν μια δυνατή κοινότητα. Αυτή είναι και η αξία των Táncház και σήμερα, που τα πράγματα είναι ακόμη πιο δύσκολα για τις κοινωνίες. Θεωρητικά κάνεις εύκολα γνωστούς μέσω του Internet, αλλά αυτό είναι κάτι πολύ απρόσωπο, συνήθως. Το σημαντικό είναι να νιώσεις το συναίσθημα ενός ανθρώπου, που είναι δίπλα και κοντά σου σε στιγμές που θέλεις σε κάποιον να μιλήσεις. Αλλιώς δεν έχει αξία».

 

 


Λεζάντες φωτογραφιών


1. Οι Sebő Ensemble στα καλύτερά τους. Μέσα δεκαετίας του ’70, με τη Márta Sebestyén και τον Péter Éri στη σύνθεσή του.
2. Το χωριό Szék. Από εδώ ξεκίνησαν όλα…
3.
Η χειρόγραφη δήλωση συμμετοχών για τους μουσικούς του πρώτου Táncház, στις 6 Μαΐου 1972!
4. Αρχές του ’70. Αυθεντική αφίσα για συναυλία των Sebő Ensemble.
5. Ο θρυλικός Zoltán Kallós (σε πρώτο πλάνο) χορεύοντας ο ίδιος σε Táncház!
6. Ο Ferenc Sebő (επίσης σε πρώτο πλάνο) χορεύοντας κι αυτός σε Táncház.
7. Ο György Martin μαθαίνει έναν χορό από μία κάτοικο του Szék…
8. Táncház στα κελάρια του καλύτερου κρασιού της Ουγγαρίας, από την περιοχή Tokaji. Ακόμη και σήμερα διεξάγονται συναυλίες στο ίδιο μέρος.
9. Στα 1978. Αφίσα για τα Táncház με τη συμμετοχή των Sebő Ensemble και Muzsikás.
10. Παιδάκια πολύ μικρής ηλικίας μαθαίνουν χορός από χοροδιδάσκαλο σε Táncház. Στο βάθος οι Sebő Ensemble.
3011. Αρχές του ’80. Το πρόγραμμα ενός Táncház με την «αφρόκρεμα» της ουγγρικής μουσικής!
12.
Οι Muzsikás στην πλήρη σύνθεσή τους, τα χρόνια της σπουδαίας δημιουργίας τους.
13. Χορευτές. Φωτογραφία από το βιβλίο του Stephen Spinder με τίτλο «Ten Years in Transylvania».
14. Γλέντι σε σπίτι του Szék το 1967. Από το βιβλίο του Peter Korniss με τίτλο «Inventory / Transylvanian pictures 1967-1998»
15. Μπροστάρηδες μουσικοί σε γάμο, στο χωριό Szék το 1972. Από το βιβλίο του Peter Korniss με τίτλο «Inventory / Transylvanian pictures 1967-1998».
16. Το εξώφυλλο του ουγγρικού National Geographic, Απριλίου με μεγάλο αφιέρωμαστους Csángó.


31 17. Η αφίσα του 30ού φεστιβάλ Táncház.  
18. Τα μεγαλύτερα βιολιά της Ουγγαρίας, όλοι με πολλές συμμετοχές στα Táncház, επί σκηνής του Palace of Arts, της Βουδαπέστης, για την αυλαία της επετειακής συναυλίας. Η κορυφαία στιγμή μία εκπληκτικής παράστασης! 1η Απριλίου 2011.  
19. Πίσω το… παρελθόν των Táncház, επί σκηνής το παρόν. Οι πρωταγωνιστές 30 χρόνια αργότερα.
20. Η τεράστια αποδοχή των Táncház στα χέρια δύο μικρών αγγέλων! Χορεύουν στην ανοιχτή για όλους σάλα του Papp László Budapest Sportaréna.
21. Όλες οι γενιές σε παράταξη. Στη σάλα του Papp László Budapest Sportaréna.
22. Μαθήματα gardon, επί τόπου. Τα μάτια του μικρού αγοριού φανερώνουν όλη τη λαχτάρα. Στη σάλα του Papp László Budapest Sportaréna.