berlin_wall«...ist mehr ein Weltteil als eine Stadt»... Μια πόλη είναι μεγάλη όταν στα τείχη της χωρούν οι σκέψεις ανθρώπων περισσότερων απ’ όσους την κατοικούν. Όταν ο υπόλοιπος κόσμος την ξεχάσει, τότε η μεγάλη πόλη γίνεται μικρή, και ολοένα πιο μικρή που ίσα να χωράει στο όνομά της, μέχρι να εξαφανιστεί εντελώς από τον χάρτη.

Αυτό δεν συνέβη ποτέ με τη μεγάλη πόλη του βορρά στις όχθες του ποταμού Spree, που πήρε το όνομά της από μια εξαφανισμένη πια σλάβικη γλώσσα και τη λέξη «berl», που σήμαινε τους υγρούς βάλτους τριγύρω της. Μια πόλη που από το 1244 ο κόσμος τη φωνάζει με το παραπλήσιο γερμανικό της όνομα και μαζί μ’ αυτήν θυμάται πάντα Τέχνη και πόλεμο μαζί, ηδονή και όλεθρο μαζί, ομίχλη και μόνον ομίχλη. Ακόμα κι αν δεν έχεις βρεθεί εκεί, δεν ξεχνάς πως γι’ αυτήν την πόλη η Marlene Dietrich τραγούδησε σαν Μπλε Άγγελος και ο Lou Reed σαν χωρισμένος δαίμονας. Είναι η πόλη των μεγάλων αποχαιρετισμών, όπως της Mashenka στην πρώτη νουβέλα του Ναμπόκοφ, αλλά και της Rosa Luxembourg στο διαχρονικό δράμα του ολοκληρωτισμού. Είναι εκεί που ο φιλόσοφος Hegel δίδαξε το 1826 στον μουσικό Mendelssohn αισθητική στο πανεπιστήμιο Humboldt και οι Ναζί έκαψαν το 1993  εκατοντάδες βιβλία σε μια από τις ωραιότερες πλατείες της, την Opernplatz. Είναι η δυτική πρωτεύουσα που οι gastarbeiter της ανατολής αποκαλούν «δεύτερη μεγαλύτερη τουρκική πόλη στον κόσμο» κι έχει τα «νεκροταφεία που σου είναι αδύνατον να διασχίσεις χωρίς να κλαις» –όπως έγραψε για τα εβραϊκά κοιμητήρια της πόλης ο Ηλίας Πετρόπουλος. Τελικά, είναι τόσες πολλές οι Ζωές των Άλλων που την κατοικούν, ώστε να φαίνεται απίθανο κάποτε ξεχαστεί και να χωρέσει στο όνομά της. Κι ας έφτασε για μερικές δεκαετίες να χωρά σε μια λέξη μικρότερη: Mauer. Στα γερμανικά σημαίνει «Τείχος».

 

Το νόημα μιάς λέξης είναι η χρήση του στη γλώσσα, έλεγε ο μεγαλύτερος φιλόσοφος του 20ου αιώνα, που τύχαινε να μιλάει τα γερμανικά ως μητρική του. Και σε όλες τις γλώσσες του αιώνα του, η λέξη τείχος σήμαινε μια πόλη, και μια μόνο πόλη έφερνε στο νου τη λέξη τείχος. Μπορεί ο Wittgenstein να μην πρόλαβε το «Τείχος» των 1381 μέτρων που χτίστηκε το 1961, χωρίζοντας την παλιά πόλη των βάλτων στα δύο, όμως οι Γερμανοί ποτέ δεν ξέχασαν τη λέξη που αγαπούσαν να μισούν σε κάθε μέτρο της. Ακόμα κι όταν αυτή έχασε το νόημά της, αλλάζοντας μια για πάντα τον χάρτη της Ευρώπης. Πέρασαν κιόλας είκοσι χρόνια από την «πτώση του Τείχους», που δεν ήταν ακριβώς πτώση και συμβόλισε το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, που δεν ήταν ακριβώς πόλεμος.

pink-floyd-the-wallΣτις 9 Νοεμβρίου του 1989, στις 6 το απόγευμα, ο γραμματέας προπαγάνδας της Κομμουνιστικού Κόμματος της Ανατολικής Γερμανίας έδωσε συνέντευξη τύπου για τις μεγάλες κινητοποιήσεις που επί δύο μήνες συγκλόνιζαν την χώρα. Μετά από μια ώρα, κι όταν η συνέντευξη έφτανε στο τέλος της, ανακοίνωσε λανθασμένα ως τελική απόφαση της κυβέρνησης το προσχέδιο νόμου που επέτρεπε τα ιδιωτικά ταξίδια στο εξωτερικό. Η συνέντευξη μεταδιδόταν ζωντανά από την τηλεόραση. Οι κάτοικοι της ανατολικογερμανικής πρωτεύουσας ξεχύθηκαν στους δρόμους, περνώντας στην απαγορευμένη πλευρά, όπου ήδη κατοικούσαν οι σκέψεις τους. «Hey, baby, take a walk on the wild side».

Οκτώ μήνες μετά, στη θέση του «γκρεμισμένου» τείχους μεταξύ της πλατείας Potsdamer και της Πύλης του Βραδεμβούργου χτίστηκε ένα άλλο, μουσικό. Το Wall των Pink Floyd έγινε κεντρικό αφήγημα σε μια δίωρη συναυλία, όπου 350.000 άνθρωποι γιόρτασαν την πτώση, μιλώντας τη νέα γλώσσα της ελευθερίας, με γερμανική έστω προφορά. Η καρδιά της ενωμένης πόλης άρχισε να χτυπά δυνατά στον ρυθμό του «In The Flesh?» -κομματιού που είχε γράψει ο Roger Waters το 1979- και των Scorpions που το ερμήνευσαν μέσα σε αποθέωση. Και συνέχισε να χτυπά ανυποψίαστη ακόμα και μετά το τελευταίο τραγούδι – το «The Tide Is Turning», πάλι του Waters- απ’ τις φωνές του ίδιου και των Joni Mitchel, Cindy Lauper, Bryan Adams, Van Morisson και Paul Carrack. Για την Ιστορία, οι υπόλοιποι Floyd δεν συμμετείχαν στη φιέστα που οργάνωσε ο εγωμανής Roger και μεταδόθηκε ζωντανά σε 52 χώρες. Το πιθανό αυτό reunion δεν φάνηκε να ενδιαφέρει τους εκστασιασμένους Γερμανούς, που είχαν τη μοναδική ευκαιρία να δουν στην ίδια σκηνή τον Klaus Meine και την Ute Lemper. Η τελευταία καταγράφεται στην Ιστορία ως η σπουδαιότερη εν ζωή ερμηνεύτρια του Kurt Weill και του μεσοπολεμικού cabaret. Ο πρώτος καταγράφει τον ήχο της Νέας Τάξης Πραγμάτων των 90’s στην εισαγωγή του «Wind Of Change». Δύο κόσμοι που απέχουν μεταξύ τους όσο ένας Ψυχρός Πόλεμος –ή οι δύο πλευρές ενός τείχους. Το ημερολόγιο έγραφε 21η Ιουλίου του 1990.

Αν υπήρχε η διαβόητη Stasi, δύσκολα θα πειθόταν για την συμπτωματική επιλογή αυτής της ημερομηνίας. Το Wall Live  έγινε την επέτειο της μέρας που ο άνθρωπος πάτησε στο φεγγάρι και είδε πως πραγματικά είναι η σκοτεινή πλευρά του. Μπορεί οι Ανατολικογερμανοί να έχασαν μια χώρα, αλλά ποτέ το χιούμορ τους: «Τι προκύπτει απ’ την ένωση ενός Δυτικού με έναν Ανατολικό;» «Ένας υπερόπτης άνεργος».  Stasi, όμως, δεν υπάρχει για να ανακρίνει το μέλλον. Μόνο συμπτώσεις –που δεν είναι ακριβώς συμπτώσεις.

Κάποτε ρώτησαν τον κ. Κόυνερ πάνω σε τι δουλεύει. Και αυτός απάντησε: «Δουλεύω σκληρά. Προετοιμάζω το επόμενο λάθος μου». Ο ήρωας του Brecht μοιάζει στον πράκτορα Gerd Wiesler για τον οποίον «γράφτηκε» η «Sonata for a good man» στις Ζωές των Άλλων. Έναν άνθρωπο, που πιθανόν να μεγάλωσε με τα τραγούδια του χολυγουντιανού συνθέτη Hans Eisler, ο οποίος διώχτηκε πρώτα από τους Ναζί και μετά από τον McCarthy, επέστρέψε σε μια διαιρεμένη χώρα, έγραψε τον εθνικό ύμνο της ανατολικής πλευράς της και συνάντησε τους βάλτους δίπλα στον φίλο του, Bertold Brecht, στο νεκροταφείο Dorotheenstadt. Εκεί, όπου αναπαύεται και ο δάσκαλος Hegel -αρκετά τυχερός για να μην δει από το παράθυρο του πανεπιστημίου Humboldt τα καιγόμενα βιβλία στην πλατεία Obernplatz απέναντι. Ένα από αυτά είχε τίτλο «Γερμανική Ιδεολογία» και ανέτρεπε τη φιλοσοφία του. Συγγραφέας ήταν ο νεαρός Karl Marx, στις ιδέες του οποίου στηρίχτηκαν αυτοί που πήραν την απόφαση να χτίσουν το «Τείχος», κάνοντας τους φοιτητές του Freie Universität να τις απορρίψουν,  ανακαλύπτοντας στο ταραγμένο ‘68 την αντικουλτούρα των hippies. To Ελεύθερο Πανεπιστήμιο είχε ιδρυθεί το 1948 από αντιφρονούντες φοιτητές του Humboldt, το οποίο βρέθηκε στον ανατολικό τομέα της πόλης. Όσο στα πανεπιστήμια της δυτικής πλευράς οι νέοι πειραματίζονταν με pscycedelic και progressive ήχους, δημιουργώντας την krautrock των 70’s – απ’ την οποία αναδείχτηκε μια πρωτοποριακή ηλεκτρονική σκηνή με μπάντες όπως οι Tangerin Dream και οι Kraftwerk, οι «Άλλοι» άκουγαν για τις συναυλίες του Ηendrix  απέναντι και μάθαιναν τον ήχο των Velvet Underground μέσα από τους Τσέχους Plastic People of the Universe, την πιο σημαντική ροκ παρέα μουσικών της Ανατολικής Ευρώπης. Aποδεικνύοντας πως η μεγάλη πόλη του βορρά στις όχθες του ποταμού Spree δεν γινόταν να ξεχαστεί μες στην ομίχλη. Αποδεικνύοντας πως το μεγαλύτερο λάθος των Γερμανών ήταν ότι δεν αρκέστηκαν στη μουσική και τη φιλοσοφία τους.

Μπορεί ο Wittgenstein να μην πρόλαβε το Τείχος, αλλά πρόλαβε κάθε σκέψη μας για τη μουσική: «Είναι αδύνατον να πω μια λέξη για όλα όσα η μουσική σημαίνει στη ζωή μου. Πως τότε ελπίζω να γίνω κατανοητός;» Κι έτσι, από σύμπτωση, μάς έδωσε μια ιδέα για το τι θα μπορούσε να σημαίνει το Τείχος, που δεν ήταν ακριβώς τείχος. «Berlin ist mehr ein Weltteil als eine Stadt»: Το Βερολίνο είναι περισσότερο μέρος του κόσμου, παρά μια πόλη. Γι’ αυτό το Τείχος του Βερολίνου χώρεσε τελικά στο όνομά του, μέχρι να εξαφανιστεί εντελώς απ’ τον χάρτη.