smallphotovembo«Αν ήσουν καλλιτέχνης, όχι μόνο τραγουδιστής, και δεν έκανες καριέρα στον πόλεμο, ήσουν αφελής», τόνισε στο ντοκιμαντέρ για τη ζωή και την καριέρα της Ρόζας Εσεκενάζυ, Καναρίνι μου γλυκό, ο βιογράφος της Κώστας Χατζηδουλής. Και πράγματι τα χρόνια του πολέμου, που ξεκίνησε με την εισβολή των Ιταλών το 1940, το τραγούδι (και το μουσικό θέατρο) ήταν στο πλάι όχι μόνο όσων έμεναν πίσω, στις πόλεις και περίμεναν τους δικούς τους με αγωνία, αλλά έφτασε ως τα μέτωπα. Οι φωνές της Ρόζας Εσκενάζυ, της Σοφίας Βέμπο και πολλών άλλων έδιναν κουράγιο και δύναμη στους Έλληνες που πολεμούσαν.

 

Το τραγούδι του πολέμου διακρινόταν κυρίως στο ρεμπέτικο, το οποίο είχε ήδη απαγορεύσει η δικτατορία του Μεταξά και δεν ακουγόταν στο ραδιόφωνο και το ελαφρό, το οποίο κυριαρχούσε στα ραδιόφωνα και τα θέατρα της εποχής, οπόταν όλες οι παραστάσεις είχαν προσαρμόσει τη θεματολογία τους στο αντιπολεμικό κλίμα και τον ηρωισμό των Ελλήνων.

roza1Το ρεμπέτικο τραγούδι αντίκρισε τον Ελληνο-ιταλικό Πόλεμο και αργότερα τη γερμανική κατοχή με μια ποικιλία προσεγγίσεων: την ηρωική, την αντιηρωική, την κριτική, την ερωτική και βέβαια τη σατυρική. Η Ρόζα Εσκενάζυ, από τις πιο γνωστές τραγουδίστριες του ρεμπέτικου, αν και Εβραία, κατάφερε όχι μόνο να ταξιδέψει σε πάρα πολλά μέτωπα ανά την Ελλάδα, αλλά και να ανοίξει το 1942 το δικό της μουσικό κέντρο. Κατάφερε επίσης να γλιτώσει από τους Γερμανούς αρκετούς Εβραίους στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Ενδεικτικά αναφέρουμε κάποιους από τους πιο γνωστούς εκφραστές του ρεμπέτικου στον πόλεμο, όπως τον Μάρκο Βαμβακάρη, ο οποίος ερμηνεύει τραγούδια δικά του και του Σπύρου Περιστέρη με στίχους προσαρμοσμένους στο δοξασμένο ελληνοϊταλικό έπος ( Γειά σας φανταράκια μας, Το όνειρο του Μπενίτο κ.α.), τον Απόστολο Χατζηχρήστο, τον Γιώργο Παπασιδέρη (Μέρα και νύχτα με το ντουφέκι, Με δόξα να γυρίσετε κ.α.), τον Στελλάκη Περπινιάδη (Άκου Ντούτσε μου τα νέα) τον Δημήτρη Γκόγκο ή αλλιώς Μαγιαντέρα (Τους Κενταύρους δε φοβάμαι, καθώς Κενταύρους αποκαλούσαν τους στρατιώτες της 131ης μεραρχίας αρμάτων του ιταλικού στρατού) και πολλούς άλλους των οποίων τα ονόματα ακόμη και τα τραγούδια και οι φωνές δεν μπόρεσαν να διασωθούν εξαιτίας της λογοκρισίας των ρεμπέτικων τραγουδιών. Χαρακτηριστικό είναι ότι πολλά ρεμπέτικα της περιόδου 1940 – 1949, κυρίως αντιπολεμικά και ηρωικά, γραμμοφωνήθηκαν για να διασωθούν με αλληγορικούς – συμβολικούς στίχους κι όχι τους πραγματικούς, για να αποφύγουν τη λογοκρισία, ενώ κάποια κυκλοφόρησαν πολλά χρόνια αργότερα.

vembo_travmatiesΣτον αντίποδα του ρεμπέτικου, το ελαφρό ή ευρωπαϊκό τραγούδι, είχε μπει σε κάθε σπίτι και είχε φτάσει σε κάθε σημείο της Ελλάδας, όπου ο ελληνικός στρατός έδινε τη μάχη του. Η Σοφία Βέμπο, ήδη από τα μέσα του ’30, έχει καταξιωθεί ως η πρώτη τραγουδίστρια του ελληνικού ελαφρού τραγουδιού, ήταν η ερμηνεύτρια που η φωνή της έγινε ένα με τον Ελληνο-ιταλικό Πόλεμο, και μέχρι σήμερα είναι ταυτισμένη με τον ηρωισμό των Ελλήνων στρατιωτών της περιόδου 1940 - 1949.

 

 

Σ’ αυτά τα χρόνια άλλαξε του τραγουδιού η μορφή.
Ο έρωτας ξεχάστηκε, μπήκε ξανά στην μπάντα.
Και μες σε πόλεις και χωριά και σε κάθε κορφή
νέα τραγούδια ακούστηκαν: τραγούδια του σαράντα
.

kouragioΜ’ αυτό το τετράστιχο η Σοφία Βέμπο προλόγιζε τα πολεμικά της τραγούδια στις παραστάσεις, τις εκδηλώσεις και τις ραδιοφωνικές εκπομπές εκείνου του ιδιαίτερου χειμώνα, του 1940-41. Τα ελαφρά τραγούδια με την ηρωική θεματολογία αλλά και κάποια όπου κυριαρχούσε το ερωτικό στοιχείο, κυκλοφορούσαν σε περιοδικά και φυλλάδια και έφταναν σε όλες τις γωνιές της Ελλάδας. Οι τραγουδιστές, οι τραγουδίστριες και οι ηθοποιοί της εποχής, όπως η Σοφία Βέμπο, οι αδελφές Καλουτά, η Ρένα Βλαχοπούλου, η Δανάη, η Ρίτα Δημητρίου, η Κούλα Νικολαϊδου, η Πάολα, ο Νίκος Γούναρης και τόσοι άλλοι, επισκέπτονταν ραδιοφωνικούς σταθμούς, νοσοκομεία και από εκεί πήγαιναν σε κάποιο χωριό ή μέτωπο, για να τραγουδήσουν αυτά τα θρυλικά πλέον πολεμικά τραγούδια. Τέλος, χαρακτηριστικό στοιχείο εκείνης της εποχής, και ενδεικτικό της ανάγκης ίσως για μεγάλη παραγωγή αυτού του είδους τραγουδιών, ήταν η τάση τα περισσότερα πολεμικά τραγούδια να γράφονται πάνω σε ήδη γνωστές μελωδίες κάτι το οποίο χαρακτηρίστηκε από πολλούς, ανάμεσα στους οποίους και η Δανάη Στρατηγοπούλου, πατριδοκαπηλία.

 

Αναμφισβήτητα το τραγούδι που έχει συνδεθεί με το ηρωικό έπος του ’40 είναι το Παιδιά, της Ελλάδος παιδιά, από τη φωνή της Σοφίας Βέμπο, σε στίχους του Μίμη Τραϊφόρου και σε μουσική του Μιχάλη Σουγιούλ.