gramophone3Στού Ψυρρή, σε αυτή την γειτονιά όπου ακόμη επιβιώνει (έστω και σε ελάχιστες δόσεις…) ανόθευτη η παλιά Αθήνα, υπάρχουν μερικές «τρύπες», κάποια εργαστήρια και γωνιές καλά κρυμμένες από τα μάτια των αμύητων, οι οποίοι προσπερνούν βιαστικά τα πάντα, ψάχνοντας για νόστιμους μεζέδες στις ταβέρνες που έχουν κατακλύσει πραγματικά την περιοχή αυτή. Μάλιστα, αυτή η ραγδαία εξάπλωση των εστιατορίων στην περιοχή σε λίγο είναι βέβαιο ότι θα εκτοπίσει και τους ελάχιστους εναπομείναντες κατοίκους του Ψυρρή. Αυτά τα εργαστήρια λοιπόν τα προσπερνάει κανείς αδιάφορα ή και δεν τα εντοπίζει καθόλου, αλλά και αν τα εντοπίσει, τα θεωρεί μια «γραφικότητα» επιφανειακή, μην γνωρίζοντας ότι αυτά είναι τα οργανικά στοιχεία ενός αστικού πολιτισμού, τα οποία δόμησαν και στήριξαν την περιοχή αυτή της πρωτεύουσας, για πάρα πολλά χρόνια.

Κι εδώ, όπως προείπαμε, είναι τόσο ραγδαία η εξάπλωση του life style πνεύματος της εποχής, ώστε ολόκληρη η περιοχή τείνει να γίνει ένα απέραντο in εστιατόριο, όπου θα σερβίρονται καρμπονάρες, παϊδάκια ή φιλέτα, κι όλα αυτά «γαρνιρισμένα» με κακής ποιότητας εσσάνς «πολιτισμού» ή μάλλον υπο-κουλτούρας. Γιατί πολιτισμός δεν είναι η μετατροπή μιάς περιοχής σε εστιατόρια κάθε είδους (στού Ψυρρή υπάρχει μέχρι και εστιατόριο, στο οποίο στην τιμή του μενού περιλαμβάνεται και αστρολογική πρόβλεψη!), αλλά η διατήρηση, ανάδειξη και προβολή των παραδοσιακών στοιχείων (αρχιτεκτονικών, λαϊκού πολιτισμού) και η προσπάθειά τους ώστε να παραμείνουν ενσωματωμένα στον κοινωνικό ιστό της περιοχής. 

Τότε που οι ιθύνοντες θα καταλάβουν την αξία του λαϊκού πολιτισμού, θα τρέχουν να …καταγράψουν ερείπια. Όπως, εξάλλου, είχε γράψει και ο κορυφαίος ποιητής Οδυσσέας Ελύτης πριν από μερικές δεκαετίες: «Μια μέρα το παρελθόν θα μας αιφνιδιάσει με την δύναμη της επικαιρότητάς του. Δεν θα έχει αλλάξει εκείνο, αλλά το μυαλό μας»!

 gramophone5Επισκευαστής και κατασκευαστής γραμμοφώνων, Μια τέχνη… μια ζωή
Καθώς η βελόνα πατάει τον περιστρεφόμενο δίσκο κι ένας βραχνός ήχος βγαίνει από το πράσινο χωνί, ο «γιατρός» κάνει την διάγνωση: «Είναι φαγωμένα τα γρανάζια και θέλουν επισκευή» λέει με βεβαιότητα ο Κώστας Πετρόπουλος, επισκευαστής, αλλά και κατασκευαστής γραμμοφώνων, ένας ψηλός και περήφανος γέροντας που δεν μοιάζει πάνω από 70 χρόνων, κι όμως είναι 90! Οι χαραγματιές της βελόνας στο βινύλιο, αλλά και του χρόνου πάνω στο πρόσωπο του κυρ-Κώστα, μας μεταφέρουν νοερά πολλά χρόνια πίσω. Η ζωή του είναι πράγματι ένα μυθιστόρημα, τραγικό πραγματικά σε πολλές διαστάσεις του, και ιδίως στα πρώτα χρόνια της ζωής του ίδιου του πρωταγωνιστή. Ας κάνουμε κι εμείς ένα συγκλονιστικό οδοιπορικό στην ζωή του:

Ο Κώστας Πετρόπουλος είναι Πόντιος: Γεννήθηκε το 1913 στην Τραπεζούντα, ενώ τον επόμενο χρόνο οι Τούρκοι εκδίωξαν από την περιοχή του Πόντου όλο το ελληνικό στοιχείο, το οποίο βρήκε καταφύγιο στο Βατούμ της Ρωσίας. Αλλά κι εκεί δεν έμελλε να ριζώσει η οικογένεια του Πετρόπουλου. Από εκεί το 1922 μπήκαν σε ένα καράβι 3.000 ψυχές και στοιβαγμένοι, υπό άθλιες συνθήκες, σε ένα παλιοκάραβο έφτασαν κακήν-κακώς στην Ελλάδα, στον Πειραιά.

Οι συνθήκες του ταξιδιού ήταν απάνθρωπες, όπως θυμάται με πίκρα και μελαγχολία ο κυρ-Κώστας. «Νερό δεν είχαμε, ούτε φαγητό, παρά μόνο καμιά ρέγκα, καμιά παστή σαρδέλα, ό,τι είχε φέρει ο καθένας μαζί του. Για τουαλέτα, φυσικά, ούτε λόγος». Με αυτές τις συνθήκες, το ταξίδι μετατράπηκε σε έναν πραγματικό εφιάλτη. Ο κόσμος αποδεκατίστηκε από τις αρρώστιες στην διάρκεια του ταξιδιού. «Η αδερφή μου, 8 χρόνων τότε, πέθανε στην διάρκεια του ταξιδιού από χολέρα και την πέταξαν στην θάλασσα», συνεχίζει ο κυρ-Κώστας. Αλλά και οι γονείς του είχαν την ίδια τραγική «τύχη». Με το που αποβιβάστηκαν στην Μακρόνησο, πέθαναν και οι δύο γονείς του κι έτσι ο ίδιος έμεινε πεντάρφανος μόλις έφτασε στον Πειραιά.

Στο ορφανοτροφείο Χατζηκώστα, στην οδό Πειραιώς (πλ. Κουμουνδούρου) βρήκε καταφύγιο ο μικρός τότε Κώστας Πετρόπουλος. Με καλά λόγια μιλάει για το ορφανοτροφείο αυτό: «Μας έμαθαν πρώτα απ’ όλα να είμαστε καλοί άνθρωποι, να μην λέμε ψέματα, να μην κλέβουμε, και γενικά μας συμβούλευαν να προκόψουμε στην ζωή μας. Αυτά που μας έμαθαν εκεί ήταν χρήσιμα για όλη την ζωή μου».

gramophone4Στο Πολεμικό Ναυτικό πήγε πρότακτος σε ηλικία 17 ετών (δηλαδή πριν έρθει κανονικά η σειρά του για στράτευση), επειδή δεν είχε να φάει, ενώ στο Ναυτικό τουλάχιστον θα είχε εξασφαλισμένο το φαγητό. Υπηρέτησε 3,5 χρόνια στην Σχολή Ηλεκτρολόγων και όταν απολύθηκε από τον Στρατό, το έτος 1937, σε ηλικία 24 ετών, πήγε ως μαθητευόμενος στο κατάστημα του Λαμπρόπουλου (των μετέπειτα Αφών Λαμπρόπουλου), στην πλατεία Κολιάτσου, προκειμένου να μάθει την τέχνη του επισκευαστή, αλλά και κατασκευαστή γραμμοφώνων. Ο τότε διευθυντής του τμήματος όπου επισκευάζονταν τα γραμμόφωνα ήταν ο Μανούκης, από τον οποίο ο κυρ-Κώστας έμαθε την τέχνη του επισκευαστή («συντηρητή» τον έλεγαν παλιότερα) γραμμοφώνων. Ο Λαμπρόπουλος τότε εισήγε γραμμόφωνα από το εξωτερικό, είχε όμως και δικό του εργοστάσιο στον Περισσό-Ν. Ιωνία, όπου κατασκεύαζε καινούργια γραμμόφωνα. Επομένως την τέχνη αυτή ο κυρ-Κώστας την ασκεί από το 1937 μέχρι σήμερα, ανελλιπώς!

Κι όταν λέμε ανελλιπώς, το εννοούμε. Παρά τα 90 χρόνια του, εργάζεται στο εργαστήριό του 7 ημέρες την εβδομάδα, από τις 7:30 το πρωί, μέχρι τις 2:30 το μεσημέρι και μάλιστα πηγαινοερχόμενος στο Γαλάτσι, όπου βρίσκεται το σπίτι του. Η μόνη περίοδος κατά την οποία σταμάτησε την δουλειά του ήταν κατά την διάρκεια του πολέμου του 1940, οπότε έκλεισαν όλα αυτά τα εργαστήρια. Όταν έμαθε την δουλειά στον Λαμπρόπουλο και μπορούσε να σταθεί ως ανεξάρτητος τεχνίτης, άνοιξε το δικό του κατάστημα (όπως έκαναν όλοι σχεδόν οι τεχνίτες, δηλαδή μετά το στάδιο του μαθητευόμενου, μόλις μάθαιναν την τέχνη, γίνονταν τεχνίτες οι ίδιοι και άνοιγαν δικό τους κατάστημα).

Αρχικά άνοιξε κατάστημα σε κάποια παράγκα της οδού Αθηνάς, εκεί όπου η Δημαρχία εκμεταλλευόταν αυτές τις παράγκες (καταστήματα ή εργαστήρια), αργότερα πήγε στην περιοχή του Δημοπρατηρίου, στην πλατεία Κουμουνδούρου στην οδό Πειραιώς, «εκεί όπου βρίσκονταν τα παραγκάκια κοντά στο Ωδείο», όπως θυμάται χαρακτηριστικά ο κυρ-Κώστας. Από το 1989-90 βρίσκεται στο εργαστήριό του στην οδό Αγίων Αναργύρων 13, στού Ψυρρή, όπου μέχρι σήμερα με τον ίδιο ζήλο και την ίδια όρεξη ασκεί την τέχνη αυτή. Ο κυρ-Κώστας έχει «χάσει» την γυναίκα του, έχει όμως 5 παιδιά και 13 εγγόνια. Μάλιστα, ο γιός του Γιώργος τον βοηθάει στο εργαστήριο όποτε μπορεί.

«Επισκευαί γραμμοφώνων» – Τα της τέχνης
Καταρχήν, ο κυρ-Κώστας μας λέει για τα είδη των γραμμοφώνων, τα οποία είναι τρία: 1) ο φωνόγραφος (με εξωτερικό χωνί), 2) οι «βαλίτσες»: έχει τις ίδιες διαστάσεις με το προηγούμενο είδος, με την διαφορά ότι δεν υπάρχει εξωτερικό χωνί, αλλά το ηχείο είναι ενσωματωμένο στην ίδια την συσκευή, το δε όνομά του οφείλεται στο ότι μια βαλίτσα «φιλοξενεί» το γραμμόφωνο, 3) τα «έπιπλα»: είναι τα ογκωδέστερα από όλα τα είδη (κι εδώ δεν υπάρχει χωνί, αλλά ενσωματωμένο ηχείο), το δε όνομά τους κι εδώ οφείλεται στο σχήμα του «επίπλου» που φιλοξενεί το γραμμόφωνο.

Ο κυρ-Κώστας επισκευάζει όλους τους τύπους των γραμμοφώνων: Pathé (Πατέ γαλλικά), Columbia (αμερικάνικα) και Columbia his masters voice (αγγλικά). Τα κανονικά (κάπως πιο μικρά) χωνιά τα αγόραζε από την Θεσσαλονίκη (όπως εξάλλου και σήμερα), ενώ τα μεγάλα τα έφερναν από την Αμερική. Ο κυρ-Κώστας δεν είναι μόνο επισκευαστής γραμμοφώνων, αλλά κατασκευάζει εξαρχής κι ο ίδιος. Όταν βρίσκει, παίρνει εξαρτήματα από παλιά γραμμόφωνα, βγάζει τα ανταλλακτικά και ξαναχρησιμοποιώντας τα, κατασκευάζει ένα νέο γραμμόφωνο. Αλλά και να μην έχει παλιά εξαρτήματα, και πάλι μπορεί να κατασκευάσει εξαρχής ένα γραμμόφωνο. «Πηγαίνω σε έναν γραναζοκόφτη και κόβω το εξάρτημα που θέλω» λέει ο κυρ-Κώστας, σαν να πρόκειται για το πιο απλό πράγμα του κόσμου το να κατασκευάσει εξαρχής ένα γραμμόφωνο.

gramophone6Παλιά είχε πολλή δουλειά, αφενός γιατί τα γραμμόφωνα ήταν σχεδόν η μόνη συσκευή που διασκέδαζε τον κόσμο τόσο στο σπίτι, όσο και στην έξοδο (ταβέρνες, καθώς και άλλα καταστήματα). Μάλιστα, υπήρχε και ένα ιδιότυπο επάγγελμα, αυτό του γυρολόγου μουσικού. Υπήρχαν πλανόδιοι μουσικοί, οι οποίοι είχαν ένα γραμμόφωνο, έπαιζαν μουσική σε διάφορα πανηγύρια, στον δρόμο ή και σε ταβερνάκια κι εξασφάλιζαν ένα καλό μεροκάματο. Όπως θυμάται χαρακτηριστικά ο κυρ-Κώστας, οι γυρολόγοι όταν έφερναν τα γραμμόφωνα για επισκευή ήταν ιδιαίτερα ανυπόμονοι, καθώς τους περίμενε η …πελατεία τους και έτσι δεν έπρεπε να χάσουν ούτε μέρα χωρίς το γραμμόφωνο, την συσκευή που τους εξασφάλιζε το μεροκάματο. Περίπου το 1955, τα γραμμόφωνα άρχισαν να σπανίζουν, αραίωσαν και οι πλανόδιοι, τα πικ-άπ εκτόπισαν τα γραμμόφωνα και η πορεία έκτοτε είναι συνεχώς κατιούσα.

Σήμερα, δεν έχει και πολλή δουλειά, καθώς ελάχιστοι φέρνουν γραμμόφωνα, αφού είναι είδος υπό εξαφάνιση. Ο κυρ-Κώστας αγοράζει και πουλάει παλιούς δίσκους (των 33, 45 και 78 στροφών) με δημοτικά, λαϊκά και ελαφρά τραγούδια. Την δουλειά την αγαπάει και την πονάει, δεν τον νοιάζουν τα πολλά χρήματα, παρά μόνο να εξοικονομεί ένα μεροκάματο.

Δεν πουλάει πλέον ο κόσμος γραμμόφωνα (κι έτσι είναι δύσκολο να βρεί γραμμόφωνα για να τα αγοράσει έστω και για ανταλλακτικά), αλλά κι αυτά που πουλάνε μερικοί είναι σε πολύ κακή κατάσταση. Όμως ο κυρ-Κώστας έχει ένα παράπονο: Τα γραμμόφωνα έχουν πλέον μουσειακή αξία, ακόμη κι αν ο ίδιος τα επισκευάσει και τα κάνει σαν καινούργια. «Τα βάζουν σε μια γωνία σαν αντίκες, που ανήκουν στην εποχή του παππού και της γιαγιάς και δεν αρέσει στους σημερινούς ανθρώπους να ακούνε μουσική από τα γραμμόφωνα πλέον» λέει με πικρία.

Πόσο εύκολα απαξιώνεται η τεχνολογία, στ’ αλήθεια… Διάβασα πριν από λίγες μέρες ότι η Sony θα κυκλοφορήσει χάρτινα CD! Τα επανεγγράψιμα CD είναι άλλη μία αμφιλεγόμενη πραγματικότητα, καθώς κανείς δεν μπορεί να πεί με σαφήνεια αν θα λειτουργήσει θετικά ή αρνητικά για την αγορά. Οι πωλήσεις χιλιάδων ψηφιακών βιντεοδίσκων στην Ελλάδα και κάποιων νέων DVD εγγραφής που εμφανίζονται τώρα, σπρώχνουν σταδιακά το βίντεο στο… μουσείο, εκεί, κοντά στην λάμπα γκαζιού, το γραμμόφωνο, την ξυλόσομπα και την γραφομηχανή.
Δεν θέλω να σας μελαγχολήσω, όμως πρέπει να σας πώ ότι η καταγραφή στού Ψυρρή
έγινε πριν από ενάμιση χρόνο περίπου, κι όμως σήμερα δεν υπάρχει τίποτε από το «επισκευαστήριον γραμμοφώνων» του Κώστα Πετρόπουλου. Σε πρόσφατη επίσκεψή μου στον χώρο, έμαθα από τους ιδιοκτήτες παρακειμένων καταστημάτων ότι ο κατασκευαστής γραμμοφώνων πέρασε οριστικά στην Ιστορία…


* Ο Βασίλης Μαλισιόβας είναι Φιλόλογος-Λαογράφος. Οι φωτογραφίες είναι δικές του.