Η εισαγωγική ομιλία του Δανού καθηγητή μουσικολογίας στο πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης Erik Steinskog μπορεί να επαύξησε την ήδη μεγάλη διάρκεια της συναυλίας αλλά ήταν απαραίτητη (και θα ήταν ακόμα περισσότερο αν υπήρχε και μετάφραση με το σύστημα υπερτίτλων της Στέγης για τους έστω και λίγους μη γνωρίζοντες αγγλικά και διανθιζόταν με ακόμα περισσότερα ηχητικά παραδείγματα). Ειδικά η κομβική επισήμανση του ότι επίκεντρο της μουσικής του Sun Ra είναι το «ταξίδι», τόσο στον χώρο όσο και στον χρόνο. Αντίστοιχα στην πρώτη περίπτωση από την γη στο διάστημα και στην δεύτερη από το παρόν προς το μέλλον μα και το παρελθόν και σε αμφότερες με την προσοχή βέβαια πάντα στραμμένη στον προορισμό αλλά δίχως ποτέ να χάνεται η αίσθηση της αφετηρίας με ό,τ αυτή συνεπάγεται.

 

Αυτό που είδαμε και ακούσαμε βέβαια στη συνέχεια δεν ήταν η Arkestra του Sun Ra και το διαπιστώσαμε καλύτερα από όλους όσοι είχαμε την τύχη να την παρακολουθήσουμε σε όλο της το μεγαλείο στην μοναδική προηγούμενη εμφάνιση της στην Αθήνα τον Φεβρουάριο του... 1984! Δεν θα μπορούσε ποτέ να είναι στην εξηκοστή (!) επέτειο του σχηματισμού της και με τον εμπνευστή και ιδρυτή της, αυτή την μέγιστη προσωπικότητα όχι μόνο της jazz αλλά γενικότερα της σύγχρονης μουσικής που είχε δώσει στον εαυτό του το όνομα Sun Ra, να μην υπάρχει από το ’93 (o Herman Poole Blount, όπως ήταν το όνομα του πριν το αλλάξει και επίσημα σε Sun Ra, πέθανε στα εβδομήντα εννέα του, γράφοντας και παίζοντας μουσική μέχρι κυριολεκτικά την τελευταία στιγμή). Δεν θα μπορούσε να είναι όταν ο δεύτερος κορυφαίος της, ο σπουδαίος σαξοφωνίστας και στενότατος συνεργάτης του Sun Ra John Gilmore ο οποίος τον διαδέχτηκε στην ηγεσία της, πέθανε μόλις δύο χρόνια μετά από εκείνον. (όπως είναι φυσικό άλλωστε όλα σχεδόν τα ιδρυτικά μέλη της Arkestra δεν είναι πια εκεί, λόγω θανάτων, μεγάλης ηλικίας ή και αποχωρήσεων).

 

Το παλαιότερο μόνιμο μέλος της αυτή την στιγμή είναι ο σαξοφωνίστας και φλαουτίστας Marshall Allen που το ’19 θα συμπληρώσει εξήντα (!) χρόνια στην Arkestra. O Marshall Allen διηύθυνε από νωρίς τα πνευστά της Arkestra και, μετά τον θάνατο του Gilmore, τον διαδέχτηκε δικαιωματικά στην ηγεσία της, είναι δηλαδή ουσιαστικά και τυπικά ο θεματοφύλακας του έργου μα και των θέσεων του Sun Ra. Στα ενενήντα τρία του πλέον παίζει πολύ λιγότερο από παλαιότερα, σχεδόν ελάχιστα, αν και όταν το κάνει αποδεικνύει από την πρώτη νότα πόσο μεγάλος σαξοφωνίστας εξακολουθεί να είναι. Δεν μπορείς όμως και να μην θαυμάσεις το γεγονός ότι όχι μόνον ανεβαίνει στη σκηνή σε ηλικία που οι περισσότεροι δεν την πλησιάζουν πια αλλά και διευθύνει άψογα, με ακέραιες όλη την προσοχή και την συγκέντρωση τις οποίες απαιτεί αυτό, την Arkestra και επίσης συμμετέχει αρκετά στα φωνητικά παραμένοντας όρθιος σε όλη την διάρκεια δίωρων συναυλιών όταν τα περισσότερα από τα υπόλοιπα μέλη της κάθονται, έστω κατά διαστήματα! Μια από τις περιπτώσεις που η δύναμη της μουσικής γίνεται και δύναμη ζωής και σωματική αντοχή, αν δεν ταυτίζεται μαζί τους.

 

Για όλους αυτούς τους λόγους πάντως η Arkestra που καθοδηγεί ο Allen δεν θα μπορούσε ποτέ να είναι ίδια με εκείνη που διηύθυνε ο Sun Ra, το μόνο που έχει απομείνει σταθερό και αναλλοίωτο είναι το εξαιρετικά υψηλό εκτελεστικό επίπεδο όλων των μελών της. Η σημαντικότερη διαφορά από το παρελθόν είναι ότι επίκεντρο της σκηνικής παρουσίας αλλά σε μεγάλο βαθμό και του ήχου της – έχοντας δηλαδή επί της ουσίας την πολύ δύσκολη αποστολή του να αναπληρώνει τον ίδιο τον Sun Ra – είναι πλέον το μόνο....γυναικείο μέλος της. Η Tara Middleton παράδοξα είναι πολύ περισσότερο μια θαυμάσια soul παρά jazz ερμηνεύτρια η οποία θα μπορούσε πολύ ωραία να κάνει μια πολύ καλή προσωπική καριέρα στο ιδίωμα που εκ φύσεως ανήκει η φωνή της αν δεν επέλεγε να είναι στην Arkestra. Ενας λόγος ίσως που το προτίμησε είναι πως όταν πιάνει την βιόλα της σχεδόν ξεχνάει ότι είναι τραγουδίστρια και γίνεται μια εξαίρετη εκτελέστρια όπως και όλοι οι υπόλοιποι. Το τρίτο κεντρικό πρόσωπο της σημερινής Arkestra είναι ο επίσης σαξοφωνίστας Νoel Scott ο οποίος συνοδεύει σχεδόν συνεχώς φωνητικά την Middleton, κάποιες φορές τραγουδάει σόλο αλλά και χορεύει με έναν εντυπωσιακό, καθαρά δικό του και σχεδόν....ακροβατικό (!) τρόπο και γενικότερα διαθέτει μια πολύ διασκεδαστική, ως και κεφάτη, σκηνική παρουσία.

 

Εκτός από την τριάδα Allen – Middleton – Scott καθοριστικότατη είναι η συμβολή του Farid Barron που έχει αναλάβει τον επίσης πολύ δύσκολο ρόλο της υποικατάστασης του Sun Ra στο πιάνο αλλά και στα synthesizers καθώς ο τελευταίος ήταν από τους πρωτοπόρους της χρήσης τους. Αν και πολύ ιδιόρρυθμος στη σκηνική του παρουσία (άφηνε πολύ συχνά το σκαμπό του για να χορέψει με ένα πολύ παράξενο τρόπο ή για να φύγει απλά από την σκηνή και στο μεγαλύτερο μέρος της συναυλίας ήταν....ημίγυμνος) ο Barron είναι εκπληκτικός μουσικός, ένας από εκείνους τους jazz πιανίστες που μπορούν να κάνουν το όργανο τους να ακούγεται σαν ολόκληρη ορχήστρα και επιπλέον διαθέτει μια κυριολεκτικά τρομερή αίσθηση του ρυθμού.

 

Οι υπόλοιποι επτά συνόδευαν αυτούς τους τέσσερις περισσότερο και από άψογα στο βαρύτονο σαξόφωνο, την τρομπέτα, το τρομπόνι, το κοντραμπάσο, τα ντραμς, τα κρουστά μα και την ηλεκτρική κιθάρα. Η τελευταία είναι μία προσθήκη που έφερε το πέρασμα του χρόνου στην Arkestra και δεν μπορώ να μην σημειώσω το άκρως ανανεωτικό παίξιμο της από τον Francis Middleton, με ένα απολαυστικά funky, κάποτε και soul στιλ αλλά και πάρα πολλά στοιχεία rock, ακόμα και noise και γενικότερα πειραματικά.

 

Η Arkestra του ’18 όχι μόνον ηχητικά αλλά ούτε και ουσιαστικά δεν μπορεί να είναι η πρωτοποριακή ή και avant garde Arkestra των δεκαετιών του ’50 και του ’60, πριν από όλα πολλά από αυτά που επιχειρούσε τότε για πρώτη φορά ο Sun Ra αποτελούν πια κοινό τόπο για την σημερινή μουσική. Το ότι τα μέλη της εξακολουθούν να φορούν τους (περίπου) ίδιους «διαστημικούς μανδύες» είναι μάλλον ένας φόρος τιμής στην εμβληματική φράση/τίτλο σύνθεσης «space is the place» του ιδρυτή και ηγέτη της. Γιατί το έργο μιας κολοσσιαίας μουσικής και συνολικά πολιτιστικής προσωπικότητας όπως ο Sun Ra δεν μπορεί να εξελιχθεί περαιτέρω από κανέναν άλλο. Μπορεί μόνο να συνεχιστεί ομαλά και αυτό ακριβώς κάνει η Arkestra του, πιστή στο πνεύμα του που ένα από τα κυριότερα στοιχεία του ήταν η συνεχής αλλαγή και ποτέ η επανάπαυση στα ήδη κεκτημένα. Και αν ένα μέρος της απόστασης από το μέλλον και ένα σαφώς μικρότερο εκείνης από το διάστημα έχει ήδη διανυθεί απομένει πάρα πολλή ακόμα. Το ταξίδι, αυτό το διπλό εσωτερικό ταξίδι, συνεχίζεται και δεν πρέπει να σταματά ποτέ, σε όλη την πεπερασμένη διάρκεια της ανθρώπινης ζωής, όπως (τους) είχε διδάξει ο Sun Ra.

 

Οπως λοιπόν ο ίδιος καταρχήν υπονόμευε το μοναδικής jazz δεξιοτεχνίας παίξιμο του στο πιάνο με ατονικά ή άλλα πειραματικά στοιχεία (πολλές φορές την ίδια ακριβώς στιγμή με το άλλο χέρι του!) έτσι και η σημερινή Arkestra υπονομεύει τις jazz μελωδίες της με ηλεκτρονικούς ήχους ή άλλους αυτοσχεδιαστικούς θορύβους ή και κρότους. Με ανάλογο τρόπο η επιμειξία διαφορετικών ιδιωμάτων που εκείνος ήταν από τους πρώτους οι οποίο την εφάρμοσαν είναι τώρα ακόμα πιο έντονη και με περισσότερα από αυτά. Το σύνολο σχεδόν της αφροαμερικανικής μουσικής παράδοσης, από τις πανάρχαιες πρωτεϊκές καταβολές της στην γενέτειρα Αφρική μέχρι την jazz και τις πιο ακραίες εκφάνσεις της, το παρελθόν και το παρόν της, το ίδιο το πολιτισμικό χθες, σήμερα και αύριο ενυπάρχουν ταυτόχρονα στην μουσική της Arkestra και μετασχηματίζονται διαρκώς, σε κάθε στιγμή κάθε μιας από τις πάρα πολλές συναυλίες της, σε κάτι άλλο, νέο και διαφορετικό.

 

Δεν θα μπορούσε λοιπόν να υπάρξει καλύτερη επιλογή από την εμφάνιση της για να ανοίξει και να αποτελέσει την κεντρική και συνάμα κορυφαία στιγμή του εξαήμερου φεστιβάλ Enter Afrofuturism που διοργάνωσε η ΣΙΩ. Γιατί ο πάρα πολύ σπάνιος συνδυασμός στον ίδιο άνθρωπο όχι μόνον ενός τεράστιου ταλέντου μα και μιας μουσικής ιδιοφυίας με ένα αληθινά φωτισμένο πνεύμα περί των πολιτισμικών και συνολικά των ανθρωπίνων πραγμάτων όπως συνέβαινε με τον Sun Ra μπορεί να τον οδηγήσει ακόμα και στο να διατυπώσει την δική του φιλοσοφική θεωρία, ένα ολοκληρωμένο φιλοσοφικό σύστημα και αυτό ακριβώς έκανε εκείνος. Μπορεί κανείς να έχει επιμέρους αντιρρήσεις για αυτό – προσωπικά έχω αρκετές – αλλά δεν μπορεί να μην αναγνωρίσει ότι είναι μελετημένο, ορθό στην βάση του και, πάνω από όλα, ουμανιστικό στο έπακρο.

 

Ενσαρκωτές αυτού του φιλοσοφικού συστήματος ήταν, είναι και θα είναι για όσο αυτή υπάρχει τα μέλη της Arkestra. Το κομμάτι του encore τους δεν είχε την παραμικρή σχέση με jazz. Με εξαίρεση κάποια κρουστά για να τους δίνουν τον ρυθμό είχαν όλοι αφήσει τα όργανα τους και, όρθιοι μπροστά στα μικρόφωνα, αποχαιρέτησαν το ενθουσιασμένο κοινό της αληθινά υπερπλήρους, ακόμα και στα θεωρεία, μεγάλης σκηνής της Στέγης που πια τους αποθέωνε με έναν call and response ψαλμό που, αν εξαιρούσες την αγγλική γλώσσα, θα μπορούσε θαυμάσια να πηγαίνει χιλιάδες χρόνια πίσω, στην τελετουργική φωνητική απαρχή της αφρικανικής μουσικής παράδοσης.

 

Δεν θα μπορούσε να υπάρξει καταλληλότερος επίλογος για μιαν από τις καλύτερες συναυλίες που έχω παρακολουθήσει τα τελευταία χρόνια καθώς, μαζί με τις ενωμένες φωνές τους, αυτό που εκλυόταν από την σκηνή δεν ήταν τίποτα άλλο από ένας τεράστιος όγκος δονήσεων, ένας ωκεανός θετικής ζωτικής ενέργειας από μια μικρή ομάδα ανθρώπων προς μιαν άλλη αρκετά μεγαλύτερη μετά από μια τόσο όμορφη κοινή, αληθινά συλλογική εμπειρία την οποία είχαν βιώσει. Και σίγουρα σε μιαν άλλη συμπαντική διάσταση το πνεύμα του Sun Ra ή έστω η ενέργεια που έχει απομείνει από αυτό θα χαμογελούσε με καλοσυνάτη ικανοποίηση καθώς θα σκεφτόταν για πολλοστή φορά «space is the place indeed»!