H Δανάη Παναγιωτοπούλου ανήκει στην κατηγορία των καλλιτεχνών που πραγματοποιούν live εμφανίσεις κατά συνείδηση και όχι κατά ανάγκη. Χρειάζεται να υπάρχουν οι κατάλληλες αφορμές, τα τραγούδια ή και τα λόγια που περιμένουν να μοιραστούν τις δικές τους εμπειρίες… όπως αυτήν την περίοδο που την συναντήσαμε να ετοιμάζει το υλικό της νέας της δουλειάς. Τα κομμάτια της είναι ιδιαίτερα, μοιάζουν σαν παιδικά παραμύθια που όσο τα ξεφυλλίζει κανείς ανακαλύπτει πως ισορροπούν μεταξύ μίας αθωότητας και μίας αιφνίδιας μετάβασης στην ενηλικίωση. Επεξεργάζεται αυτόν τον κόσμο με τα δικά της φίλτρα και αναρωτιέται εάν είμαστε άνθρωποι σε ζοφερούς καιρούς που ζούμε υπό την εξουσία του μηνύματος της εικόνας ή εάν μπορούμε να κάνουμε κάτι για αυτό. Ο Οίκος Αντοχής, το Homo-Logotypus, οι Βεβηλώσεις αποτελούν χαρακτηριστικό δείγμα, έναν προπομπό του τρόπου που σκέφτεται και εκφράζεται… Φαίνεται να πιστεύει πως ότι απέμεινε είναι τα καθαρά βλέμματα εκείνων που διαφύλαξαν μέσα σε αυτήν τη λαίλαπα, στοιχεία ανθρωπιάς και ειλικρίνειας.  

 

Πιστεύεις ότι διανύουμε την περίοδο  όπου ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας -και δεν αναφέρομαι μόνο στην ελληνική- ανήκει στην κατηγορία Homo Logotypus;
Αυτός ο τίτλος αναφέρεται στις ψευδο-επιστήμες που έχουν αναδυθεί τα τελευταία χρόνια και ασχολούνται με τη διαχείριση των ανθρώπινων ιδιοτήτων, αλλά και στην τυποποίηση που προκύπτει από όλο αυτό. Δημιούργησαν μία μηχανοποίηση του ανθρώπου σαν να είναι κάτι το μονοσήμαντο. Πηγαίνεις σε μία συνέντευξη για δουλειά και σου ζητάνε να περιγράψεις τον εαυτό σου σε τρεις λέξεις, και χρησιμοποιώντας τον δικό τους κώδικα να πείσεις ότι είσαι «απασχολήσιμος». Πρέπει να είσαι σαν ένα λογότυπο όπως η coca-cola, στο οποίο βλέποντας τα γράμματα σκέφτεσαι τη γεύση. Αντίστοιχα αυτός είναι και ο άνθρωπος που έχουν στο μυαλό τους οι διαφημιστές και οι human manager και αξιώνουν να τον ελέγχουν και να τον διαμορφώνουν ανάλογα με τις ανάγκες των συμφερόντων που υπηρετούν. Δυστυχώς αυτό αγριεύει όλο και περισσότερο.

 

Στον τελευταίο σου δίσκο έχεις συμπεριλάβει ένα τραγούδι σε στίχους Νίκου Γκάτσου που σε κάποιο σημείο λέει «Πες μου τον όρκο του προπάππου κι αν δε γυρίσω μια βραδιά να με θυμάσαι κάπου-κάπου και να προσέχεις τα παιδιά». Θεωρείς ότι τα βιώματα και η ιστορική μνήμη καθορίζουν την μετέπειτα πορεία μας;
Ναι. Ωστόσο τώρα πια το σύστημα που ασκεί εξουσία προσπαθεί απροκάλυπτα να παρέμβει και μέσα στον άνθρωπο, στον πυρήνα του. Αυτό σημαίνει ότι δεν είναι μόνο η ιστορική μνήμη, είναι και η μνήμη του καθενός που απειλείται και βάλλεται. Επιθυμούν έναν άνθρωπο που δεν θυμάται τι έκανε χθες, με τι όνειρο ή με τι πρόθεση ξεκίνησε. Αυτό φαίνεται ανάγλυφα και μέσα από την τηλεόραση όπου μας αφηγούνται ξανά και ξανά αυτό που ζήσαμε μια μέρα πριν, μέχρι να περάσει η δική τους εκδοχή…

 

Κάποτε ο πολιτικός στίχος ήταν γραφικός. Σήμερα τι θέση έχει ο λόγος του καλλιτέχνη σε ένα κοινωνικό σύμπαν που καταρρέουν βασικές δομές;
Ο καθένας έχει χρέος να υπερασπιστεί με ό,τι μέσο διαθέτει αυτά που νομίζει πως πρέπει να διαφυλαχθούν. Στο χώρο της τέχνης ανέκαθεν μας εκπλήσσανε κατά καιρούς επιλογές ανθρώπων, οι οποίοι ξαφνικά υιοθετούσαν μία στάση ζωής ή δημιουργούσαν ένα έργο. Δεν χρειάζεται να πούμε πως οι καλλιτέχνες πρέπει να κάνουν κάτι συγκεκριμένο. Σήμερα τα καθήκοντα μας είναι περισσότερο σαν πολίτες.

 

Καλλιτεχνικά σε διακρίνει μία εσωστρέφεια, δεν κάνεις συχνά live εμφανίσεις. Κατά πόσο είναι εύκολο με αυτόν τον τρόπο να φτάσουν τα τραγούδια σου στον κόσμο;
Δεν πιστεύω στην πλύση εγκεφάλου και στη συνεχόμενη επανάληψη, θεωρώ πως ο τρόπος και το κανάλι μέσα από το οποίο έρχεται κανείς σε επαφή με ένα έργο σηματοδοτεί την ποιότητα της επαφής. Με αυτήν την έννοια βγαίνουμε να παίξουμε όταν είμαστε έτοιμοι και όταν μπορούμε να δημιουργήσουμε και ένα πλαίσιο που να είναι ανθρώπινο για όλους. Αυτό δεν είναι εφικτό συνέχεια και - ειδικά σήμερα - χρειάζεται οικονομία δυνάμεων.

 

Στο παρελθόν είχες δηλώσει ότι δεν είσαι υπέρ των δισκογραφικών και του τρόπου με τον οποίο λειτουργούν. Δεν εξυπηρετούν όμως στο διαφημιστικό κομμάτι και στην προώθηση της δουλειάς του καλλιτέχνη;
Με σκοπό δηλαδή τα χρήματα και την αναγνωρισιμότητα. Δεν είναι αυτός ο στόχος μου. Για μένα έχει σημασία να βγάλω όσο το δυνατόν πιο καθαρά αυτό που έχω στο κεφάλι μου, έτσι όπως το δουλεύω με τους συνεργάτες μου. Δεν πιστεύω στο λεγόμενο promotion, είμαι πολιτικά αντίθετη και στους σκοπούς και στα μέσα του.

 

"Βεβηλώσεις - ένα εικονικό βινύλιο". Αυτός είναι ο τίτλος της τελευταίας σου δουλειάς, την οποία μπορεί να βρει κανείς στο www.v-vinyl.com. Μίλησε μας για αυτήν την πρωτοβουλία.
Πρόκειται για ένα πείραμα. Ξεκίνησε μέσα από διάφορες απορίες. Πώς μπορεί κανείς να κοιμίσει το μάτι ώστε να ανοίξει το αυτί; Ποιο είναι τα πραγματικό, το υλικό αποτύπωμα που μπορεί να βγει από τη βιτρίνα που λέγεται διαδίκτυο και να σταθεί στον έξω κόσμο; Λέμε ότι τα καινούρια μέσα έχουν επηρεάσει πολύ τον τρόπο που η μουσική και το τραγούδι διακινείται. Τι γίνεται, όμως, με τις δυνατότητες που μας ανοίγονται όσον αφορά τη δημιουργία; Δεν χρειάζεται να είναι κανείς ειδικός για να πειράξει μία εικόνα ή μία λεζάντα. Η εξουσία μας μιλάει και μας δίνει πληροφορίες μέσα από μία γλώσσα – τη γλώσσα της εικόνας - στην οποία νομίζαμε πως δεν μπορούσαμε να απαντήσουμε. Όχι, δικαιούμαστε να απαντήσουμε, και πλέον έχουμε και τα μέσα. Ο τίτλος είναι ‘Βεβηλώσεις’, και είναι μια προτροπή να πάρει κανείς αυτό που βρίσκεται στη σφαίρα του ιερού και να το επιστρέψει στην κοινή χρήση.

 

Συνδέεται με τη yafkarecords σαν ιδέα ή πρόκειται για δύο εντελώς ξεχωριστά πράγματα;
Η yafka records δεν είναι κανονική εταιρεία με την έννοια της υλικής υπόστασης, στήθηκε στη λογική του χειροποίητου και χωρίς ιδιωτικο-οικονομικά κριτήρια. Είναι ένα δίκτυο ανθρώπων, ένα site και δίσκοι και βιβλία που κυκλοφορούν σε όλη την Ελλάδα με το ταχυδρομείο. Το site φτιάχτηκε με ένα πρόγραμμα (software) για ηλίθιους. Με αφετηρία αυτό συνέχισα να επεξεργάζομαι τα υλικά και τις ιδέες που οδήγησαν αργότερα στη δημιουργία του v-vinyl. Οπότε με αυτήν την έννοια το ένα μπορεί να αποτέλεσε μετεξέλιξη του άλλου.

 

Μέσα στο v-vinyl υπάρχουν παραπομπές σε γεγονότα και αναλύσεις που αφορούν την κοινωνία άμεσα ή ακόμα και σε τραγούδια άλλων δημιουργών, όπως της Λένας Πλάτωνος. Δανειζόμενη μία εξ’ αυτών θα ήθελα σε ρωτήσω εάν πιστεύεις ότι σήμερα χρειαζόμαστε ένα Σαμποτάζ.
Χρειαζόμαστε κάτι πολύ περισσότερο, δεν αρκεί το σαμποτάζ. Σήμερα πρέπει ο καθένας να προσπαθήσει για ένα δίκαιο που να τον χωράει κι εκείνον μέσα, να απαιτήσει ο κοινός χώρος να ανοίξει περισσότερο. Αυτή τη στιγμή η ζωή που μας προτείνουν είναι πολύ πίσω από τη βιομηχανική επανάσταση. Σε αυτό το σημείο χρειάζεται να διεκδικήσεις την ύπαρξη σου, το γεγονός ότι είσαι άνθρωπος και έχεις υπόσταση. Υπάρχει μια φωτιά που ανάβει κανείς προκειμένου να μην τον φτάσει μία άλλη που πλησιάζει. Αντίπυρα, λέγεται, και το κάνανε παλιά στα χωριά. Σήμερα, βέβαια, απαγγορεύεται. Είναι μία εξαιρετική μεταφορά που ανατρέχει στις παραδόσεις και την κοινωνική μνήμη. Να βρεις δηλαδή τι δικό τους έχεις κοντά σου και μέσα σου και να το κάψεις.

 

Να ανακαλέσουμε δηλαδή τα καλά στοιχεία από το παρελθόν;
Ναι, επίσης να βρούμε τι βάλανε μέσα μας και μας έκαναν να ζούμε σε αυτά τα μικρά κουτάκια (μεταφορικά και κυριολεκτικά) και να το ξεριζώσουμε, να το κάψουμε.

 

"Το σκοτάδι έρχεται όταν το φως το σβήνουν χάσματα αξιοπιστίας και η αόρατη κυβέρνηση" λέει η Χάνα Άρεντ (v-vinyl). Πρόσφατα είχες βρεθεί στο Δεύτερο πρόγραμμα στις Ημέρες Δημιουργών. Σήμερα -νομικά τουλάχιστον- αυτός ο σταθμός δεν υφίσταται. Μήπως το σκοτάδι έχει αρχίσει να μας πλησιάζει περισσότερο από όσο φανταζόμαστε;
Κατά τη γνώμη μου το πυκνό μαύρο σκοτάδι ήρθε πάνω από τα κεφάλια μας και με τη βούλα το 2010. Το ζήτημα της ΕΡΤ είναι τεράστιο. Κάποιοι θεωρούν ότι μπορούν να κάνουν delete. Δεν μπορούν όμως και δεν είναι τυχαίο που στην ελληνική δεν υπάρχει αυτή η λέξη, έχουμε στη θέση της τη διαγραφή. Δεν είναι το ίδιο. Το delete εξαφανίζει, είναι σαν εκείνο το πράγμα που σβήνεις να μην υπήρξε ποτέ. Στη διαγραφή τραβάμε μία γραμμή, αλλά το ίχνος παραμένει. Είναι νωρίς όμως να μιλήσουμε ακόμα για αυτήν την ιστορία γιατί είναι εν εξελίξει, δεν μπορούμε να την αφηγηθούμε γιατί θα είναι σαν την κλείνουμε πριν κλείσει. Ήδη βγαίνουν πολιτικοί στην τηλεόραση και μιλάνε για αυτό που συνέβη στον αόριστο, ενώ είναι κάτι που συμβαίνει ακόμα. Αυτό έκαναν στο Σύνταγμα ακόμα και απλοί άνθρωποι που υποτίθεται πως συμμετείχαν. Εάν μπορείς μπες και συντονίσου με αυτό που γίνεται, μην το κοιτάς πατερναλιστικά όπως κάνουν οι πολιτικοί και οι συνδικαλιστές που θεωρούν ότι αυτοί έχουν τον πρώτο λόγο όταν πολύς κόσμος μιλάει. Έχει αποδειχθεί περίτρανα ότι όταν αναλαμβάνουν εκείνοι, αρχικά σκοτώνουν ότι έχει συμβεί και στη συνέχεια το διαχειρίζονται με τον χειρότερο τρόπο.

 

Είχες τραγουδήσει κι εσύ πριν από μερικές ημέρες στο προαύλιο.
Βεβαίως. Ήταν ένα μεγάλο ταρακούνημα να κλείνει ξαφνικά η οθόνη. Στην ΕΡΤ συνέβησαν και συμβαίνουν πολλά σημαντικά και ελπιδοφόρα πράγματα. Ήδη από το μεσημέρι όταν μαθεύτηκε ότι θα γίνει αυτό το πράγμα μπήκαν άνθρωποι και προετοίμασαν την εύκολη μετάδοση διαδικτυακά, ώστε να έχει ο κόσμος εύκολη πρόσβαση. Οι εργαζόμενοι έμειναν χωρίς να το συζητήσουν μεταξύ τους, δεν προλάβαιναν εξάλλου, δεν είχαν την ευκαιρία να συντονιστούν. Έμειναν εκεί και ξαφνικά είδαμε κανονικά πρόσωπα. Φέρανε κανονικούς ανθρώπους να μιλήσουν και για πρώτη φορά άκουγες μία κουβέντα η οποία είχε ειρμό. Οι άνθρωποι διαφωνούσαν με όρους, κάπου συμφωνούσαν και κάπου όχι, καμία σχέση με ότι βλέπουμε μέχρι τώρα. Χρειάζεται όμως να μάθουμε τι έγινε και να το καταλάβουμε. Η ιστορία του Συντάγματος, η ιστορία της ΕΡΤ θα γραφτεί κάποτε. Πρέπει όσο το δυνατόν περισσότεροι να πουν δημόσια τι συνέβη. Από τη δική τους τη μεριά, από εκεί που το είδαν αυτοί. Όλοι πρέπει να μιλήσουν, αλλιώς η ιστορία θα γραφτεί από το επικοινωνιακό επιτελείο του Σαμαρά.

 

Οι στίχοι  των τραγουδιών σου είναι χαρακτηριστικοί και συχνά καυστικοί. Όταν έγραφες το τραγούδι για την ιστορία του Γιωργακη, φανταζόσουν τότε πως η φράση "δεν θα περάσει ο φασισμός" θα επέστρεφε ξανά στην επικαιρότητα;
Ήταν και τότε επίκαιρη. Το πρώτο πράγμα με το οποίο επιτέθηκαν είναι η συλλογική ευθύνη, ιδιαίτερα εάν θυμηθούμε και τη μνημειώδη ατάκα του Πάγκαλου. Η συλλογική ευθύνη είναι ένα εφεύρημα, τη χρησιμοποιούσαν οι ναζί. Ο Κεδίκογλου και ο Σαμαράς μίλησαν για την ΕΡΤ ως ένα άντρο διαφθοράς, ενώ προηγουμένως ο Παπανδρέου είχε πει πως κυβερνούσε μία διεφθαρμένη χώρα. Αυτά αντίκειται στους κανόνες της λογικής. Σε όλη τη Μεταπολίτευση επαναλαμβάνουμε ότι δε θα περάσει ο φασισμός, σαν τα παιδιά που λένε την προσευχή τους, αλλά να που πέρασε τελικά. Και το γεγονός ότι έναν άνθρωπο που δεν συντάσσεται με τη γνώμη και την αισθητική του Πρετεντέρη ή της Τρέμη τον ονομάζουν γραφικό και τον καταδικάζουν στη σιωπή είναι θέμα. Το να κακοποιούν κάποιοι τη γλώσσα και να της δίνουν νέο νόημα και σημάνσεις είναι ένα είδος φασισμού που έχει περάσει. Εάν δεν το καταλάβουμε αυτό δεν θα φύγει από πάνω μας. Αυτή τη στιγμή το πολιτικό παιχνίδι παίζεται στην άκρα δεξιά και στην κέντρο-δεξιά κι η αλήθεια είναι πως τη γλώσσα κομμάτι – κομμάτι μας την κλέβουν.

 

Πως μπορεί όμως να αποφευχθεί η σύγχυση μεταξύ της συλλογικής ευθύνης που επιρρίπτεται στους πολίτες και στις συλλογικότητες που δημιουργούνται πάλι από τους ίδιους τους πολίτες;
Ορίζοντας ποιόν τόπο υπερασπίζεσαι. Ένας τρόπος για να διαφυλάξει κανείς την ατομική, την κοινωνική και τη συλλογική μνήμη είναι η τέχνη κι ο πολιτισμός που βλέπουμε πως είναι από τα πρώτα πράγματα που βάλλονται τον τελευταίο καιρό. Ο πολιτισμός είναι ένα κομμάτι που χρειάζεται φροντίδα για να επιβιώσει και να απλωθεί. Σήμερα τον χτυπάνε σε όλα τα επίπεδα.

 

O μουσικός Γεχούντι Μενούχιν έλεγε για τον 20ο αιώνα πως τροφοδότησε τις μεγαλύτερες ελπίδες που είχε ποτέ η ανθρωπότητα και ταυτόχρονα κατέστρεψε όλες τις αυταπάτες και τα ιδανικά. Εσύ ως καλλιτέχνης τι βλέπεις έναν αιώνα μετά;
Κάποιος έλεγε πως άνοιξε αριστερά κι έκλεισε δεξιά και με κρότο. Αυτός ο αιώνας ξεκινάει με μια μεγάλη επίθεση. Κι αυτό έχει να κάνει και με την αντίληψη του τι είναι ο άνθρωπος τελικά. Είναι τα χέρια του για να δουλεύουν, είναι το μυαλό του για να σκέφτεται, είναι η καρδιά του για να κλαίει; Τι είναι; Πρέπει να διαλέξουμε αυτά που πιστεύουμε και να τα υποστηρίξουμε. Μαζί με τις ιδεολογίες έπεσε όμως κι η φενάκη της απόλυτης πίστης. Δεν χρειάζεται πια να υπάρχει μία απόλυτη ταύτιση για να συμπλεύσεις με μία ομάδα ανθρώπων κι αυτό για μένα είναι θετικό. Έχουν εξαιρετικό ενδιαφέρον οι δράσεις που γίνονται από ανθρώπους που συγκροτούναι σε δίκτυα που ενεργοποιούνται και λειτουργούν adhoc, όπου το σημαντικό είναι η δράση και όχι η ομάδα. Η ομάδα δεν έχει καν ταυτότητα, πόσο μάλλον καταστατικό και κανόνες λειτουργίας. Είναι ένα ελεύθερο και όμορφο μοντέλο.

 

Υπάρχει τελικά ποιητής της γενιάς μας;
Αυτά είναι ζητήματα που θα κριθούν. Ίσως όταν ονομάζουμε γρήγορα κάτι, αυτόματα το σκοτώνουμε. Νομίζω πως όσο πιο αργά του δώσουμε ταυτότητα τόσο πιο ωραία θα ανθίσει… Ας μην ψάχνουμε όμως την επανάληψη. Η τέχνη προκύπτει μέσα από τη ζωή που ζούμε κι εκείνη θα μας ωθήσει σε άλλου είδους συγκινήσεις, κινήσεις ή ακόμα και στα ίδια με άλλο νόημα. Πρέπει να ψάχνουμε, να πειραματιζόμαστε και να κουβεντιάζουμε για τα σημάδια που βλέπουμε, όχι μόνο για τις σφαίρες που έρχονται.


* Η Δανάη Παναγιωτοπούλου θα βρίσκεται το Σάββατο 29 Ιουνίου στο 17ο Αντιρατσιστικό Φεστιβάλ