Οι ευθείες αναφορές του Άλκη Αλκαίου στο Νίκο Καββαδία είναι δύο. Η πρώτη, δια στόματος του ίδιου, στη μοναδική τηλεοπτική του εμφάνιση1:«… Το πρόβλημά μου εμένα ήταν σε δύο τομείς. Ο ένας τομέας ήταν ο τομέας– ας το πούμε- της αισθητικής του στίχου. Δηλαδή, εγώ είχα πίσω μου Χικμέτ, είχα Καββαδία κλπ, τα γνωστά, στους δίσκους που προηγήθηκαν… και το δεύτερο θέμα ήταν αυτή η ουσία του στίχου». Η δεύτερη, είναι η αφιέρωση του τραγουδιού «Στης γοργόνας το φτερό»2 στον ποιητή: «κι εσύ κλειστός σε μια καμπίνα φεύγεις πέρα»… Το τραγούδι κλείνει με το στίχο του Καββαδία «Χόρεψε πάνω στο φτερό του καρχαρία»3.

Εκτός όμως από αυτές τις δύο ευθείες αναφορές του Αλκαίου στην ποίηση του Καββαδία, μέσα στο έργο του υπάρχουν πολλές άλλες. Είτε λεξιλογικές, είτε στη φόρμα και τον τρόπο. Σαφώς, δεν ήταν μόνο η ποιητική του Καββαδία που τον επηρέασε στον τρόπο. Ο Κώστας Καρυωτάκης4, ο Κώστας Ουράνης, ο Μενέλαος Λουντέμης, Ναπολέων Λαπαθιώτης και ο Ρήγας Γκόφλης ήταν μερικοί από εκείνους που φαίνεται να μελετούσε. Καθοριστικό ρόλο στην επιρροή του από τους στίχους του μαρκόνη ποιητή έπαιξε η μελοποίηση των ποιημάτων του από τον Θάνο Μικρούτσικο απ’ όπου και ήρθε σε επαφή με την ποίηση του Καββαδία. Την περίοδο που έγινε η γνωριμία τους ο συνθέτης δούλευε ήδη τις μελοποιήσεις για τον «Σταυρό του Νότου»5 και ο Αλκαίος ενδεχομένως είχε στη σκέψη του να γράψει κάτι που να είναι κοντά στο στιχουργικό σύμπαν του συνθέτη. Αυτός πιθανότατα να είναι και ο λόγος που οι καββαδιακές επιρροές είναι εντονότερες στην πρώτη στιχουργική του περίοδο, μέχρι το 90, αλλά και στους στίχους που έδινε στον Μικρούτσικο καθ’ όλη τη διάρκεια της συνεργασίας τους. Σε εκείνους που έδινε ας πούμε στον Σωκράτη Μάλαμα ή τον Μίλτο Πασχαλίδη το καββαδιακό σύμπαν είναι περιορισμένο έως ανύπαρκτο.

 

 

Όπως ο Καββαδίας, έτσι και ο Αλκαίος αναφέρεται σε πειρατικά, μπάρκα, πυξίδες, ναυτικούς, νεράιδες, γοργόνες, σειρήνες, πιλότους, θησαυρούς, καταραμένες φιγούρες, κολασμένους, μάγια, πλώρες, πέλαγα, πορείες, σκάτζες, φορτηγά, ναυάγια, θαλασσινούς κλπ. Η φυγή, η κατάρριψη του στερεοτυπικού τρόπου ζωής και το ταξίδι -ως μοτίβο- είναι σαφώς έντονο και στους δύο. Μπορούμε όμως να παρατηρήσουμε μία σημαντική διαφορά στην «ταξιδιωτική τους οπτική». Ο μεν Αλκαίος το παρουσιάζει κυρίως ως μια ανεκπλήρωτη διαδικασία ή ως διαδικασία πόθου: «Όλο σαλπάρω κι είμ’ εδώ» (Τα φρύγανα) ή «Κι όλο προσμένω σ’ ένα πλοίο βυθισμένο» (Το μετάξι) ή «σαν ταξιδιώτης που δε γνώρισε σταθμό» (Για το αδύνατο ικανοί), ενώ για τον Καββαδία είναι στάση ζωής: «Σαλπάρουμε! μας περιμένουν στο Μπραζίλι» (Cambay's water) ή «Κι εμείς που κάναμε πετσί την καραβίσια βρώμα» (Μουσώνας) ή «Όλο τον κόσμο γύρισες μα τίποτα δεν είδες» (Λύχνος του Αλλαδίνου), χωρίς να λύπει βέβαια και από τους δύο η "Πικρία". Ο μεν Καββαδίας θα γράψει το τελευταίο του ποίημα, τρεις μέρες πριν τον θάνατό του, με αυτόν τον τίτλο ενώ ο Αλκαίος θα πει: «και μια πικρία μας ματώνει ανείπωτη» (Κακόηθες μελάνωμα).

 

 

 

Καββαδιακές επιρροές εκτός λεξιλογίου είναι εμφανής και στις αναφορές σε ιστορικά πρόσωπα, πρόσωπα της μυθολογίας, της αρχαιότητας, αλλά και στο σύμπαν των Ηρώων. Ο Βούδας, ο Κολόμβος, ο Σέσωστρης, η Πηνελόπη, ο Ποσειδώνας, η Μπασκιρτσέφ, η Φάτα Μοργκάνα του Καββαδία «συνδιαλέγονται» με τον Σιντάρτα, την Ελένη, τον Αχιλλέα, την Σύλβια Πλάθ την Κίρκη του Αλκαίου, αλλά και η Πωλίν, η Γιουδήθ, η Ελένη, η Εύα από την Κίο, η Μαχαράνα του Μαζόρ, του Καββαδία μαρτυτούν κάποια μυστήρια σχέση με την Rosa Bianca, τη Natalie, τη Μαρία απ’ τη Ροδόπη και το κορίτσι του Ηφαίστου του Αλκαίου. Παράλληλα με όλα αυτά τα πρόσωπα μεταφερόμαστε και σε δεκάδες τόπους είτε για να τα συναντήσουμε εκεί είτε ως ταξιδευτές. Κάποιοι κοινοί τόποι που συναντάμε στην ποίηση του Καββαδία και του Αλκαίου είναι: Η Σαλονίκη, το Μαρόκο, το Αλγέρι, η Χαλκιδική, η Σαντορίνη, η οδός Σταδίου, το Λονδίνο, η Τροία, κλπ.

 

Μερικά παραδείγματα

Ο Νίκος Καββαδίας γράφει:

Πάνω στις σκαλιέρες σε σειρὰ

δώδεκα σειρήνες κρεμασμένες. (Αρμίδα)

των φαναριών ακολουθώντας πάντα τις σειρήνες (Coaliers)  

Και από την άλλη ο Άλκης Αλκαίος

και τριγυρνούν στην πλώρη τους

νεράιδες και σειρήνες (Τα πλοία των ερώτων)

Σε παίρνει για ταξίδι μια σειρήνα (Κακοήθες μελάνωμα)

Στον όρμο μια σειρήνα σε βέβηλο χορό (Δίχως όνομα)


Καββαδίας: δύσκολες βάρδιες, κακὸς ύπνος και μαλάρια. (Kuro Siwo)

Αλκαίος: Πού’ λεγες πως το χτύπησε μαλάρια (Του ύπνου σου του μυστικού)

 

Καββαδίας: Εδώ κοντά σου χρόνια ασάλευτος να μένω / ως να μου γίνεις, Μοίρα, Θάνατος και Πέτρα» (Γυναίκα)

Αλκαίος: θα ’ναι για σένα που θα ζω σε αιώνιο κύκλο / ατμός, βροχή, ποτάμι, θάλασσα κι ατμός (Σιντάρτα)6

 

Καββαδίας:

Ολονυχτίς τον πότισες με το κρασί του Μίδα (Εσμεράλδα)

Τη νύχτα μετοικούν οι Συμπληγάδες (Στεριανή ζάλη)

Ο ασκος να ρέει, κι ο Απόλλωνας βοσκός (Φάτα Μοργκάνα)

Αλκαίος:

Μην ψάχνεις το χρυσόμαλλο το δέρας

Κολχίδα δεν υπάρχει τώρα πια (Αργώ)

ο Ίκαρος κι ο Προμηθέας

πάνε στο γκέτο της Νεμέας (Σκάντζα)

 

Καββαδίας: Δώσ’ του εκεί που βρίσκεται λίγη απ’ την άσπρη σκόνη (Ένας νέγρος θερμαστής από τὸ Τζιμπουτί)

Αλκαίος: Δώσε μας λίγο πράσινο Κιφ Μαροκινό (Κιφ)

 

 

 

Ερνέστο τον ελέγανε ή Νίκο

 

Κατά επανειλημμένες δηλώσεις του Βασίλη Παπακωνσταντίνου, ερμηνευτή του τραγουδιού «Πόρτο Ρίκο», ο Αλκαίος στον στίχο «Ερνέστο τον ελέγανε ή Νίκο», αναφέρεται στο Νίκο Μπελογιάννη. Παρόλα αυτά, θα μπορούσε κάλλιστα να αναφέρεται στο Νίκο Καββαδία αφού:

Μια νύχτα μεθυσμένη παίρνει ανάποδες

ημερολόγια καίει και πτυχία

Το χάραμα μπαρκάρει σε πειρατικό

για της ζωής του την σκηνοθεσία

Το μπάρκο θα μπορούσε να είχε γίνει με το «το πειρατικό του captain Jimmy»7 με δρομολόγιο:

Αλγέρι, Αλεξάνδρεια, South Africa,

στο Άμστερνταμ δυο τέρμινα και κάτι

ενώ το δρόμολόγιο του Καββαδία είναι:

Για το Μαδράς, τη Σιγκαπούρ τ' Αλγέρι και το Σφαξ8

 

Στο «Πόρτο Ρίκο» ακόμα, χρησιμοποιούνται πολλές λέξεις από το Καββαδιακό ποιητική λεξιλόγιο «στίγματα», «σαλπάρισε», «πειρατικό», «ναύτης», «αρμενίζουμε», «ξωτική» κλπ.

 

 

Όπως σημειώθηκε και πιο πάνω, η Καββαδιακή επιρροή στο λεξιλόγιο και τον τρόπο του Αλκαίου είναι ιδιαίτερα έντονη στα τραγούδια που έκανε με τον Θάνο Μικρούτσικο. Ίσως γιατί ο συνθέτης διάλεγε αυτά, ίσως γιατί ο στιχουργός ήθελε να τα κάνει του γούστου του συνθέτη, δεν έχει καμία σημασία. Με ανθρωπογεωργαφία  και γεωγραφία κοινή σε πολλά σημεία ο αναγνώστης στο διάβασμα των στίχων τους ανακαλύπτει έναν άλλο κόσμο, ίσως ακόμα πιο ομιχλώδη και εσωτερικό. Σαφώς διαφορετικό από εκείνο των μελοποιήσεών τους που ευτύχησαν.

 

 


  1. Στην εκπομπή «Η περιπέτεια ενός ποιήματος», ΕΡΤ, 1990.
  2. Δίσκος «Υπέροχα μονάχοι», Legend, 2006
  3. Στίχος από το ποίημα «Γυναίκα» που βρίσκεται στην μεταθανάτια ποιητική του συλλογή Τραβέρσο (Κέδρος, 1975).
  4. Για τον Καρυωτάκη, όπως είναι γνωστό, είχε γράψει και εκδώσει ένα δοκίμιο, στην Πάργα το 1967.
  5. Δίσκος σταθμός για τον μελοποιημένο Καββαδία (Lyra, 1979)
  6. Η παραπάνω διακειμενικότητα αναφέρεται και στην εξαιρετική εργασία της Μαρίας Γεωργιάδου «Επιρροές και διακειμενικότητα στο έργο του Άλκη Αλκαίου» (περ. «Ουτοπία», τχ. 117, Μάιος-Ιούνιος 2016, σ.166)
  7. Στίχος από το ποίημα «Αρμίδα» (Πούσι, Α.Καραβίας 1947), αφιερωμένο στον Κώστα Βάρναλη.
  8. Από το ποίημα «Mal du depart» («Μαραμπού», Κύκλος, 1933)

    Η πρώτη δημοσίευση του άρθου έγινε στο περιοδικό Μετρονόμος τχ.65, που ήταν αφιερωμένο στον Άλκη Αλκαίο