mikfar_300200Η εφετινή συνεργασία επί σκηνής του συνθέτη Θάνου Μικρούτσικου με την ερμηνεύτρια Μαρία Φαραντούρη αποτελεί αναμφίβολα μια από τις σημαντικότερες πολιτιστικές στιγμές αυτού του καλοκαιριού. Ιστορικά όμως δεν είναι και η πρώτη. 19 Απριλίου του 1967, δυο μέρες, δηλαδή, πριν ξεκινήσει η δικτατορία στην Ελλάδα, οι εικοσάχρονοι τότε Θάνος Μικρούτσικος και Μαρία Φαραντούρη ανέβαιναν στη σκηνή του θεάτρου «Κεντρικόν» για να παρουσιάσουν,  σε μια συναυλία που είχε διοργανώσει η ΕΦΕΕ,  τα «Νέγρικα» του Μάνου Λοΐζου με τον ίδιο τον Λοΐζο στα πλήκτρα, τον Διονύση Σαββόπουλο στην κιθάρα, τον Πετροπουλάκη στο ηλεκτρικό μπάσο και τον Τζίμη Τζιμόπουλο στα τύμπανα. Μια συναυλία που όπως είπε χαρακτηριστικά ο Μικρούτσικος στη συνέντευξη Τύπου για την επερχόμενη εμφάνισή τους στο Ηρώδειο την Τετάρτη 29 Αυγούστου,  «είχε εκπληκτική καλλιτεχνική επιτυχία και παταγώδη εμπορική αποτυχία»... Οι φοιτητές όμως ενθουσιασμένοι από το αποτέλεσμα,  θέλησαν να επαναληφθεί η συναυλία δύο μέρες μετά. Το «μετά» όμως έγινε «ποτέ» αφού ξημερωσε η 21η Απριλίου...

Η δεύτερη σύντομη σκηνική συνεργασία τους ήρθε το 1992 όταν στα πλαίσια εκδηλώσεων για τον Άγιο Αχίλλειο στις Πρέσπες, η Φαραντούρη ερμήνευσε πέντε τραγούδια συνοδεία του Μικρούτσικου στο πιάνο. Φτάνουμε, λοιπόν, στο 2012 όταν και η κοινή επιθυμία χρόνων για ολοκληρωμένη συνεργασία παίρνει σάρκα και οστά μέσα από λίγες συναυλίες προεξαρχούσης αυτής στο Ηρώδειο όπου η Μαρία Φαραντούρη ερμηνεύει τραγούδια του Θάνου Μικρούτσικου και ο ίδιος παίζει στο πιάνο τραγούδια του Χατζιδάκι, του Κουρτ Βάιλ, του Λούτσιο Ντάλα και του Μίκη Θεοδωράκη. Στη συναυλία στο Ηρώδειο όμως εκτός των άλλων τραγουδιών θα παρουσιαστεί σε νέα ενορχήστρωση του Θάνου Μικρούτσικου ( για δύο φωνές, δύο πιάνα, πνευστά και επτά εκτελεστές κρουστών) το έργο-σύμβολο του Μίκη Θεοδωράκη, Κατάσταση Πολιορκίας, σε ποίηση της Μαρίνας, δηλαδή της Ρένας Χατζηδάκη

 Το έργο συνέθεσε ο Θεοδωράκης στα 1968 (το Δεύτερο και Τρίτο Μέρος εξόριστος στο Βραχάτι) και παρουσιάστηκε για πρώτη φορά ένα χρόνο αργότερα στην αίθουσα Roundhouse του Λονδίνου σε ενορχήστρωση του Γιάννη Μαρκόπουλου, με διευθυντή ορχήστρας τον Κύπριο συνθέτη Εύδωρο Δημητρίου,  σολίστ την Φαραντούρη και τον Αντώνη Καλογιάννη και σκηνοθετική επίβλεψη του Μίνου Βολονάκη. Το έργο με αυτή τη σύνθεση θα ηχογραφηθεί το 1970 και θα κυκλοφορήσει από την Polydor της Γαλλίας. Αξίζει βεβαίως να σταθούμε περισσότερο στην ιστορία του.

 Κατάσταση Πολιορκίας

kat_poliorkiasΗ Ρένα Χατζηδάκη, κόρη της συγγραφέως Λίλής Ζωγράφου, η οποία πνίγηκε τον Αύγουστο του 2003 στη θάλασσα της Τζιας σε ηλικία εξήντα χρονών,  υπήρξε μεταφράστρια, επιμελήτρια εκδόσεων και ψυχοθεραπεύτρια. Ενταγμένη στο χώρο της Αριστεράς και όπως λέει η ίδια χαρακτηριστικά «εκ γενετής πολιτική κρατούμενη» (βλ. συνέντευξή της στον Δημήτρη Γκιώνη [Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, 1991] στο περιοδικό Οδός Πανός, τ.χ. 128 2005, «Αφιέρωμα στη Ρένα Χατζηδάκη» σ.σ. 125-130) αφού «από την κοιλιά της μάνας μου με κρατούσαν οι Γερμανοί ως όμηρο στις φυλακές της Αγιάς κοντά στα Χανιά» έγραψε το 1968 μέσα στις Φυλακές Αβέρωφ ως κρατούμενη, το ποίημα «Κατάσταση Πολιορκίας», «όντας ερωτευμένη, σαν ένα ερωτικό γράμμα.

Έγραψα συνολικά πέντε ενότητες και τις διοχέτευσα έξω. Οι δυο χάθηκαν, οι άλλες τρεις είναι αυτές που μελοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης, στου οποίου το χέρι έπεσαν τυχαία από κάποιο κοινό φίλο».

Αυτή την ερωτική αίσθηση ενός βαθύτατα πολιτικού, πυκνού και δραματικού κειμένου, γραμμένο μέσα σε συνθήκες katastasi_poliorkiasφυλακής, εντοπίζει και η Μαρία Φαραντούρη:  «Ένα έργο που ενώ γεννήθηκε μέσα στην κόλαση, ανοίγει ένα παράθυρο στην πίστη και στην αισιοδοξία».

Ο Μικρούτσικος το χαρακτηρίζει σαν  «ένα ποιητικό χείμαρρο πολιτικής και ερωτικής εξομολόγησης – ένα ντοκουμέντο – και ταυτόχρονα έργο υψηλής αισθητικής και διανόησης. Είναι ένα οριακό έργο του Μίκη, μία ασταμάτητη μελωδία – ποταμός».

Ο Μίκης Θεοδωράκης γράφει στο ημερολόγιό του (και αργότερα στο βιβλίο του «Το χρέος») σχετικά με το έργο:
"Η  Μαρίνα  έμεινε  στο  διάδρομο  μπροστά  στο  κελί  αρ.1. Μαζί  με  μια  άλλη  κοπέλα  που  φορούσε  πανταλόνια. Όταν  με  ξαναπήγαν  πλάϊ  στο  παλιό  κελί  η  Μαρίνα  είχε  μεταφερθεί  στο  κελί  των  γυναικών. Όταν  έκανα  την μεγάλη  απεργία  πείνας  άκουγα  τη  φωνή  της  Μαρίνας  που  φώναζε  τον  φρουρό να με προσέχει... Η  Μαρίνα  έγραψε  ένα  ανυπέρβλητο  σε  ομορφιά, δύναμη  και  αλήθεια  ποίημα. Κάθε  λέξη, εικόνα, νόημα, μπηγόταν  στη  σάρκα  μου. Με  πονούσαν. Με  ανακούφιζαν. Με  λύτρωναν. Ήταν  η  φωνή  μας. Ήταν  τα  ίδια  μου  τα  λόγια « οι  ελπίδες  που  έγιναν  "σαπισμένα  σταφύλια".» Ήταν  η  οργή. Η  πίκρα. Κι  όμως  ήταν  η  δύναμή  μας.

Πρώτα  πήρα  το  πρώτο  μέρος. Συνέθεσα  χωρίς  ανάσα  τη  μουσική. Αργότερα  στο  Βραχάτι  μου  στείλαν  το  δεύτερο  και  το  τρίτο  μέρος. Σα  μουσική  φόρμα  είχα  την  ευκαιρία  να  επιβεβαιώσω  το  δρόμο  που  άνοιξα  με  τα  "Επιφάνεια-Αβέρωφ". Ήταν  ένα  καινούριο  "Τραγούδι-Ποταμός"  σε  τρία  μέρη. Στην  αρχή  ο  τίτλος  ήταν  "Γυναικείες  Φυλακές  Αβέρωφ"  γιατί  εκεί  γράφτηκε  μετά  την  καταδίκη  της  Μαρίνας  από  το  στρατοδικείο. Η  Μαρίνα  έγραφε  κ' έσκιζε  αμέσως  τα  ποιήματά  της. Σώθηκαν  τα  δικά  μας  χάρη  σε  μια  συγκρατούμενη  φίλη  της  (ήταν  η  Σύλβα  Ακρίτα)  που  φρόντισε  να  τα  αντιγράψει. Αργότερα  μπήκε  ο  οριστικός  τίτλος: "Κατάσταση  Πολιορκίας".

me_mikiΣτο σημείωμά του προς τον Θάνο Μικρούτσικο και τη Μαρία Φαραντούρη με αφορμή τη νέα αυτή εκτέλεση του έργου του,  σημειώνει χαρακτηριστικα ο Θεοδωράκης: «Έτσι τις μεγάλες ευχαριστίες στον Θάνο Μικρούτσικο δεν τις δίνει μονάχα ο συνθέτης αλλά προ παντός ο άνθρωπος, που θεωρεί οτι το έργο αυτό είναι ό,τι πιο πολύτιμο και ιερό έχει κάνει στη ζωή του».

Ας δούμε ένα απόσπασμα από το έργο:
Μακριά, πολύ μακριά,
ακούγεται η ζωή,
ψηλά πολύ ψηλά λάμπουν τα φώτα
-ίσως- τα φώτα, που μας έκλεψαν
της πολιτείας που μας έκλεψαν
κι η θύμηση απ' το τελευταίο λιόγερμα
και τα βουνά, γύρω δικά μας.
Μακριά πολύ μακριά υπάρχεις.
Πρέπει να υπάρχεις,
Σα να μπορώ ν' αφουγκραστώ το γέλιο σου,
ξανθό, πίσω απ' τους λεκιασμένους τοίχους.
Κάποτε όλα θα μαθευτούνε
που θ' αναλιώσει το παγωμένο κέντρο της μνήμης
-τώρα, παντού, «η κατάθεσή μου, να θυμάμαι τι είπα στην κατάθεσή μου» -
και θα ξανάρθουνε τα χρώματα
ίσως κάποτε που θ' ανοιχτούν οι πόρτες των τάφων,
των σπιτιών, των φυλακών, των νόμων,
να λογαριάσουμε τους νεκρούς μας,
να μοιραστούμε τα καινούργια μας τραγούδια.
Κάποτε θα μάθεις κι εσύ τα υπόλοιπα
θα θυμηθείς και εσύ
μακριά, πολύ μακριά, είσαι η ζωή,
θα είσαι μακριά
τότε εγώ δε θα υπάρχω
(Το ΙΙ μέρος του έργου).

Η διάδοση του έργου

foto1Η 25 χρονη «Μαρίνα» [«μου ήταν απεχθής» αναφέρει η ίδια στη συνέντευξη της στον Γκιώνη, σχετικά με την επιλογή του ψευδώνυμου,  «η ιδέα οτι αποκτούσα φήμη από μια εμπειρία προσωπική. Δεν μου άρεσε, επιπλέον, η ιδέα να κάνω κάτι τέτοιο τη στιγμή που οι άλλοι ήταν ακόμη στις φυλακές»]  με την «Κατάσταση Πολιορκίας» καταφέρνει να εκφράσει μοναδικά το κλίμα της εποχής και όπως παρατηρεί και ο Μικρούτσικος «είναι η μοναδική κειμενογράφος επί εποχή δικτατορίας συμπεριλαμβανομένων των μεγάλων μας ποιητών που ένα ερωτικό σπάραγμα το μετατρέπει αυτόματα και φυσιολογικά σε ντοκουμέντο καταγγελίας της βαρβαρότητας της χούντας. Δεν υπάρχει προηγούμενο. Ούτε ο Γιάννης Ρίτσος, που τον θεωρώ τον νούμερο ένα ποιητή παγκοσμίως , το κατάφερε.».

Το έργο αποκτά αμέσως μεγάλη φήμη και μεταδίδεται από τις ελληνόφωνες εκπομπές των ραδιοσταθμών του εξωτερικού μέσω των οποίων φτάνει και στην Ελλάδα. Η «Ντόιτσε Βέλε» μάλιστα για ένα χρονικό διάστημα κάνει την εισαγωγή του έργου μουσικό της σήμα. Η Φαραντούρη παρουσιάζει το έργο σε πολλές πόλεις του εξωτερικού και μαλιστα θυμάται οτι «στην Σουηδία το παρουσιάζαμε σε εκκλησές- ήταν σαν μυσταγωγία». Την περιοδο 1972-73, επίσης,  το έργο παρουσιάζεται και στις μπουάτ της εποχής από τον Μικρούτσικο με τραγουδίστρια τη Μαρία Δημητριάδη.mikfar_2_col

Το 1979, η  Φιλανδέζα τραγουδίστρια και συνεργάτης του Θεοδωράκη,  Arja Saijonmaa, ηχογραφεί το έργο και κυκλοφορεί από τη Scandia  και αρκετά χρόνια αργότερα, το 1996,  υπό τη διεύθυνση του Μίκη Θεοδωράκη και με ενορχήστρωση του Μπάμπη Κανά ηχογραφείται εκ νέου ζωντανά στην αίθουσα Alter Oper της Φρανκφούρτης με τη Μαρία Φαραντούρη και τον Κώστα Θωμαίδη, οι δύο δηλαδή τραγουδιστές οι οποίοι θα το ερμηνεύσουν και σε αυτήν την νέα του ενορχηστρωτική μορφή στο Ηρώδειο (μαζί τους η Άννα Λινάρδου στο τραγούδι).

Η ίδια η Ρένα Χατζηδάκη σε συνέντευξή της στον Μισέλ Φάις (περιοδικό Ήχος και HI-FI,  Αύγουστος 1991, τ.χ. 221) είχε πει σχετικά με τη διαχρονικότητα του έργου και τον ήχο του: «Ίσως αυτό που ηχεί κάπως παράταιρα σήμερα, κάπως παρωχημένο, ειναι η ενορχήστρωση της μελοποιημένης μορφής του, η ερμηνεία που κυκλοφορεί όλα αυτά τα χρόνια. Προσωπικά τουλάχιστον όταν ακούω την αρχική μαγνητοταινία, thomaidis2με τον Μίκη να τραγουδάει το ποίημα παίζοντας πιάνο, ακομπανιάροντας το ποίημα, φαντάζομαι πάντα οτι μπορεί να του δοθεί μια άλλη μορφή, μια άλλη ενορχήστρωση, μια άλλη αντίληψη στην ερμηνεία». Για αυτό το λόγο και παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον η νέα ενορχηστρωτική πρόταση του Θάνου Μικρούτσικου ειδικά στο Τρίτο Μέρος του έργου που ο ρυθμός είναι καταιγιστικός και η παρουσία των κρουστών με εξέχοντα τον Νίκο Τουλιάτο [καθώς και του Θύμιου Παπαδόπουλου στα πνευστά και του Θοδωρή Οικονόμου στο πιάνο) προμηνύεται αν μη τι άλλο σεισμική.

 Η επικαιρότητα του έργου


Για το τέλος ένα σύντομο σχόλιο σχετικά με την επικαιρότητα του έργου. Η  Φαραντούρη ξεκίνησε  herodeioτη συνέντευξη  Τύπου λέγοντας οτι «η εποχή το διάλεξε να γίνει τώρα» αυτή, δηλαδή, η  επανεκτέλεση του  έργου. Αναμφισβήτητα είμαστε υπό καθεστώς πολιορκίας, με τους όρους «ελευθερία» και «δημοκρατία» να χρειάζονται επαναδιαπραγμάτευση αφού αυτές ισχύουν, θα λέγαμε, φαινομενικά σε αντίθεση με την εποχή της δημιουργίας του έργου όταν και υπήρχε και η επίσημη απαγόρευσή τους. Θεωρώ όμως οτι είναι λανθασμένη κάθε προσπάθεια δικαιολόγησης της  εκτέλεσης τέτοιων πανανθρώπινων και διαχρονικών έργων και η προσπάθεια σύνδεσής τους με τις ανάγκες της εποχής. Το έργο αυτό της Ρένας Χατζηδάκη, μιλώ από την πλευρά του στίχου, εκφράζει αγωνίες και συναισθήματα που τέμνουν εγκαρσίως την ανθρώπινη ψυχή και η παρουσία τους είναι πάντα επίκαιρη όσο συνεχίζουν να είναι επίκαιρα ο φόβος, η μοναξιά, ο περιορισμός, οι στερήσεις, η αγάπη....Φέρουν συνεπώς ευθύνη και οι ίδιοι οι καλλιτέχνες (μιλώντας γενικά) που σε περιόδους επίπλαστης ευημερίας όπως αυτές που προυπήρξαν δεν κρατούν ζωντανά τέτοια έργα κρούοντάς τα ως κώδωνες κινδύνου πριν γίνει το μεγάλο κακό. Αλλιώς λειτουργούν και οι ίδιοι και αυτά ως άλλοι Επιμηθείς...

Το ερώτημα πάντως είναι αν  η ζωντανή εκτέλεση ενός τέτοιου συγκλονιστικού έργου που από το ημίφως των μπουάτ και της παρανομίας με ακροατές φοιτητές παρουσιάζεται στο λαμπερό Ηρώδειο, με τις κοσμικές παρουσίες εκτός των άλλων, μπορεί να αφυπνίσει συνειδήσεις ή θα περιοριστεί στο μουσικολογικό του ενδιαφέρον με τις ψυχαγωγικές (και όχι διασκεδαστικές) προεκτάσεις του. Η απάντηση βεβαίως δεν μπορεί να δωθεί τόσο απλά. Δεν είναι θέμα πια μόνο δυνατοτήτων της μουσικής και των μουσικών. Υπάρχουν πολλοί άλλοι κοινωνιολογικοί παράγοντες που παρεισφρύουν πολιορκητικά... Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία...


Πληροφορίες: Ωδείο Ηρώδου Αττικού, Τετάρτη 29 Αυγούστου στις 9.00μ.μ.
Πώληση εισιτηρίων:
www.ticketservices.gr τηλ. 210.7234567