billybraggΌπως ήταν αναμενόμενο το Μνημόνιο μαζί με τις περικοπές στη ζωή μας έφερε και νέα τραγούδια με μια διάθεση «πολιτικού» στίχου. Έτσι, ολοένα και πληθαίνουν οι δημιουργοί που «εμπνέονται» από την τρέχουσα κοινωνικο-πολιτικό-οικονομική κατάσταση, από τα τραγούδια δηλαδή, της «πλατείας» του περασμένου καλοκαιριού μέχρι τα πολύ πρόσφατα δείγματα, το ανέκδοτο τραγούδι του Σωκράτη Μάλαμα με τον Μανώλη Λιδάκη, αγνώστου στιχουργού, με τον τίτλο «Στο Γιώργο Ζαμπέτα», ο δίσκος των Χρήστου Νικολόπουλου- Μιχάλη Τερζή, «Πατρίδα δανεισμένη» σε στίχους Κώστα Μαρδά με ερμηνευτή τον Μανώλη Μητσιά και ο διπλός δίσκος του Γιάννη Ζουγανέλη «Με γεια το κούρεμα» κ.ά.

Ας δούμε παραδείγματα στίχων από αυτές τις τρεις ενδεικτικές δουλειές:

Στο κατώφλι του αιώνα που διαβαίνουμεprotestsong
Ευρωπαίους συνεταίρους περιμένουμε
Να μας δώσουνε τα φώτα που τους δώσαμε
Να μας σώσουν με πακέτα που πληρώσαμε.
Πιάσε Γιώργο το μπουζούκι
Πες μας για τη δύστροπη
Των φιλόσοφων τη χώρα
Που την κυβερνάνε τώρα
Λογιστές κι επίτροποι.
(«Στο Γιώργο Ζαμπέτα»)

Απόψε πάλι ερωτικά
σε δρόμους και πλατείες
για να φωνάξουμε σκληρά
έξω οι δυναστείες
Απόψε επιθετικά
υψώνουμε τα ξίφη
και στέλνουμε μηνύματα
ντροπής σας τοκογλύφοι.
(«Το σύστημα θα πέσει», Χ. Νικολόπουλος-Κ. Μαρδάς)

Μα δεν αντέχω μάνα μου το χρέος και τους ξένους
την Μέρκελ και τον Σαρκοζί τους έχω εγώ χεσμένους
αυτοί που κλέψαν τα λεφτά να τα πληρώσουν μόνο
Δεν τα χρωστάω εγώ αυτά, δεν έχω, δεν πληρώνω.
(«Με γεια το κούρεμα» Γ. Ζουγανέλης-Α. Ανδρικάκης)

margaritaΚατ' αρχάς ας παραβλέψουμε το αιώνιο δίπολο έργο-ζωή. Με άλλα λόγια ποιοι τελικά δικαιούνται να ομιλούν σε αυτή τη χώρα όταν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο σε πλείστες περιπτώσεις η ζωή του καλλιτέχνη δεν συμπορεύεται με το έργο του. Αν δηλαδή, για να δώσουμε απλώς παράδειγμα, δικαιούται ο Μανώλης Μητσιάς να κραυγάζει σε όλο τον «αντιμνημονιακό», όπως τον ονόμασαν δίσκο, όταν σε συνεντεύξεις του υπερασπίζεται τον Αντώνη Σαμαρά, που από το χέρι και του οποίου υπογράφηκε το Μνημόνιο ΙΙ (χωρίς αυτό να σημαίνει οτι παραγνωρίζεται το ήθος και η συνεπής στάση του Μητσιά όλα αυτά τα χρόνια). Ή όταν ο Αντώνης Αδρικάκης, για πολλά χρόνια το «αφεντικό» της ΕΡΑ, με έναν ιδιαίτερα παχυλό μισθό και με αρκετά «μελανά» σημεία ως προς τη διεύθυνση της Ραδιοφωνίας (πτώση ακροαματικότητας και ποιότητας, σπατάλη χρημάτων λόγω Φεστιβάλ Τραγουδιού Θεσσαλονίκης κ.ά. ) μπορεί να γράφει για φτωχούς και να υπερασπίζεται τους κατατρεγμένους... Αυτό όμως είναι, όπως είπαμε, ένα άλλο ακανθώδες θέμα που δεν είναι του παρόντος άρθρου...

Το θέμα μας, λοιπόν, είναι αν τα τραγούδια αυτά είναι «πολιτικά», αλλά κυρίως αν εντάσσονται σε αυτό που ονομάζουμε «τέχνη» του τραγουδιού που ναι μεν είναι πολιτική αλλά δεν ξεχνά και την ουσία της, την καλλιτεχνία. Είναι, λοιπόν, «πολιτικά» τραγούδια; Κατά τη γνώμη μου όχι. Είναι στίχοι επικαιρικοί, είναι στίχοι «δημοσιογραφικοί» σαν κοινωνικό-πολιτικό ρεπορτάζ, είναι «μανιφέστα», είναι στίχοι «επιθεωρησιακών νούμερων» αλλά όχι «πολιτικά» τραγούδια. Ας εξηγήσουμε το γιατί.

Η εμφάνιση του νεωτερικού κράτους με τον πρωτοφανή βαθμό κοινωνικής διαφοροποίησης, όταν οι θεσμικοί χώροι της οικονομίας, της πολιτικής εξουσίας, της κοινωνίας και του πολιτισμού απέκτησαν ξέχωρες δυναμικές, λογικές, αξίες και εκπροσώπηση σήμανε και το τέλος του «πολιτικού-πανεθνικού» τραγουδιού που εκπροσωπούσε μια χώρα. Τα κοινά αιτήματα του Εμφυλίου, των Πολέμων, της Δικτατορίας μετασχηματίστηκαν σε τραγούδια με καθολική αποδοχή και κυρίως ανάγκη ακρόασής τους. Ήταν ένας βασικός συνεκτικός δεσμός των ανθρώπων από τον Έβρο μέχρι την Κρήτη. Από τη δεκαετία του '80 και μετά το τραγούδι ακολουθώντας την κοινωνική πραγματικότητα διασπάστηκε, απέκτησε τις δικές του διαστρωματώσεις και εκτός των πανεθνικών αιτημάτων άρχισε να εκφράζει τις κοινωνικές τάξεις και τα ενδο-ταξικά προβλήματά τους (ναρκωτικά, φυλακή, ανθρώπινες σχέσεις κ.ά). Εκεί αναδείχτηκε και η (κοινωνική) τραγουδοποιία των Ελλήνων τροβαδούρων και των γκρουπ.

tzavelas_panosΣήμερα που το αίτημα αποκτά και πάλι μια πανεθνική οπτική, και εννοώ την τρέχουσα πολιτικο-οικονομική κατάσταση, εμφανίζονται τραγούδια όπως αυτά που προαναφέρθηκαν, για αυτό και σε ένα πρώτο βαθμό θα έπρεπε να ονομαστούν και πάλι «πολιτικά». Ορθόν ως υπόθεση εργασίας. Μόνο όμως που στερούνται το δευτερο μέρος αυτής της ονοματικής φράσης, τη λέξη «τραγούδια». Γιατί το επίθετο «πολιτικός» μόνο σε συνδυασμό με το ουσιαστικό «τραγούδι» αποκτά τη σωστή του υπόσταση. Αλλιώς μένει σε ένα πρώτο επίπεδο «επικαιρικών» στίχων, που απλώς λένε μέσω της τεχνικής της ομοιοκαταληξίας αυτά που παντού όλοι γράφουμε (ας είναι καλά η νέα συνθήκη του διαδικτύου), διαβάζουμε και ακούμε. Συνεπώς δεν φωτίζουν αλλά απλώς αναμεταδίδουν. Δεν προσθέτουν απλώς συνυπάρχουν με άλλες μορφές έκφρασης. Ή για να το πω και ποιητικά δια χειρός Μαγιακόφσκι: «Η τέχνη δεν πρέπει να αντανακλά σαν τον καθρέπτη/ μα σαν φακός να μεγενθύνει...»

Ο «πολιτικός», για παράδειγμα, Θεοδωράκης και ο «πολιτικός» Μικρούτσικος (και εδώ εννοώ το έργο τους) απέκτησαν αυτή την ιδιότητα γιατί δημιουργησαν τέχνη μέσα από την πολιτική φύση των τραγουδιών τους και μέσα από την ξεκάθαρη επιλογή τους να «μιλήσουν» πολιτικά με μουσικό τρόπο. Ακούγοντας κλασικούς «πολιτικούς» δίσκους όπως την «Κατάσταση Πολιορκίας» και τα «Δεκαοχτώ λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας» του Θεοδωράκη εύκολα διαπιστώνει κανείς πως τόσο ο συνθέτης όσο και οι ποιητές των έργων Μαρίνα (Ρένα Χατζιδακι) και Γιάννης Ρίτσος αντίστοιχα, είχαν στόχο την έκφραση του βιώματός τους αλλά χωρίς να παραβλέπουν (συνειδητά ή μη) τον όρο «τέχνη». Ακούγοντας τις συνεργασίες του Μικρούτσικου με τον Τριπολίτη ή τα «Πολιτικά Τραγούδια» του εύκολα διαπιστώνει κανείς πως τα τραγούδια είναι μεν εμπνευσμένα από το «σήμερά» τους -ο Χικμέτ, ο Μπίρμαν και οι άλλοι εκφράζουν τη σύγχρονη ιστορία τους- όμως γίνονται «κτήμα ες αεί» εκφράζονται (μουσικά και στιχουργικά) ΚΑΙ «εντέχνως»: αποκαλύπτουν χωρίς να βροντοφωνάζουν. Για αυτό και είναι διαχρονικά. Τώρα αν αρκετά τραγούδια του Θεοδωράκη ταυτίστηκαν τόσο με διάφορες καταστάσεις, με αποτέλεσμα να είναι συγκοινωνούντα δοχεία με αυτές και πραγματικά να δυσκολεύεται ο ακροατής να τα ακούσει κατά μόνας και σε άλλες συνθήκες, αυτό οφείλεται σε άλλους λόγους που ξεπερνούν τα όρια της τέχνης. Το τεστ για την καλλιτεχνική αξία αυτή των τραγουδιών γίνεται εύκολα αν ρωτήσει κανείς έναν ανυποψιάστο σημερινό νεαρό ακροατή τους που δεν έχει «νοτιστεί» από σχολικές γιορτές, επετείους και τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ για παράδειγμα...Ή αν τα μελετήσει κανείς μόνο ως «τέχνη».

tom_waits_vineyardΑντίθετα τα τραγούδια που αποτέλεσαν και την αφορμή του παρόντος άρθρου, είναι ξεκάθαρο οτι προσεγγίζουν την τέχνη επιδερμικά είτε ως μουσικές (οι πλέον αναμενόμενες του Μάλαμα και του Νικολόπουλου) είτε ως στίχοι (χωρίς να λείπουν βεβαίως ορισμένες καλές στιγμές τόσο του Μαρδά όσο και των στιχουργών που συνεργάστηκαν στο δίσκο με τον Ζουγανέλη) Μοιάζουν λαχανιασμένα να πουν πράγματα τα οποία όμως είναι χιλιοειπωμένα με κάθε μορφή λόγου. Συνεπώς δεν ξέρω ποιο λόγο ύπαρξης έχουν. Να ενημερώσουν τον λαό; Μα είναι άριστα ενημερωμένος πια για την κατάσταση και τους φταίχτες ας όψονται τα Μ.Μ.Ε και τα κέντρα κοινωνικής δικτύωσης. Δεν περιμένει, δηλαδή, ένα τραγούδι του Θεοδωράκη ούτε τον Θούριο του Ρήγα για να ενημερωθεί και να αφυπνιστεί. Ή να εκφράσουν την αγανάκτησή τους οι δημιουργοί αφού αυτός είναι ο τρόπος που γνωρίζουν καλύτερα και αφού τους «κατηγορούμε» οτι «δεν μιλάνε»; Σεβαστό ως συνθήκη που δεν σηκώνει αντίλογο. Οι προθέσεις ή ανάγκη τους δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο κριτικής (εκτός αν υπάρχουν τρανταχτές αποδείξεις εναντίον τους) αντίθετα με το καλλιτεχνικό τους απότελεσμα για το οποίο η κάθε κριτική είναι νόμιμη.

Κατά την άποψή μου, λοιπόν, δεν έχουμε ανάγκη από επιδερμικά τραγούδια αλλά από «πολιτικά» και πολυεπίπεδα. Ο στίχος «Καληνύχτα μαλάκα η ζωή έχει πλάκα» είναι χίλιες φορές πιο ουσιώδης από τις κορώνες περί της «φιλοσόφων χώρας» και «για φώτα που δώσαμε» μια ιδέας στην οποία δυστυχώς ως Νεοέλληνες συνεχίζουμε να είμαστε ακόμα δέσμιοι και επαναπαυμένοι...Έχουμε, δηλαδή, περισσότερο ανάγκη ως λαός και όχι ως απλοί ακροατές από την τέχνη ως «πολιτική» τέχνη και από την καλλιτεχνική εξέλιξη των δημιουργών και όχι από τον «αυτόματο πιλότο» βάσει του οποίου δημιουργούν... Ακόμα και αν αυτή η τέχνη μιλά για τη Μέρκελ ή για ένα χρυσάνθεμο...